Thực hiện chỉ đạo của Chính phủ, thành phố Hà Nội đang triển khai những bước đầu tiên xây dựng hồ sơ khoa học để trình UNESCO ghi danh phở là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đồng thời, nhiều biện pháp lan tỏa, tôn vinh đang được thực hiện nhằm nâng cao sức sống của phở trong đời sống, góp phần thúc đẩy công nghiệp văn hóa.
Giá trị độc đáo của phở Hà Nội và phở Nam Định
Phở là món ăn quen thuộc với người dân nhiều tỉnh, thành phố, nhưng Hà Nội luôn được xem là nơi phở hội tụ những nét đặc sắc nhất, từ cách chế biến đến thói quen thưởng thức. Cùng với Hà Nội, phở Nam Định (nay thuộc Ninh Bình) cũng có nét đặc sắc riêng với làng Vân Cù chuyên nghề nấu phở. Phở Hà Nội và phở Nam Định đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đề cử UNESCO: Hành trình khoa học và cộng đồng
Nhằm khẳng định giá trị và tạo sức lan tỏa thương hiệu phở trên toàn cầu, Chính phủ giao thành phố Hà Nội chủ trì, phối hợp các địa phương xây dựng hồ sơ khoa học đề cử UNESCO. Đến thời điểm này, việc xây dựng hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể “Phở” đang trong giai đoạn đầu, tập trung vào công tác điền dã, khảo sát, nhận diện, kiểm kê và tham vấn các nhà khoa học, cộng đồng thực hành cùng các địa phương liên quan.
Phó Trưởng phòng Quản lý di sản (Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội) Bùi Thị Hương Thủy cho biết: “Việc khảo sát giá trị di sản phở nhằm bảo đảm thu thập đầy đủ thông tin, tư liệu về các thực hành văn hóa có liên quan đến phở; tạo cơ sở cho việc nghiên cứu, so sánh, đánh giá và bảo đảm nhận diện đầy đủ giá trị di sản và sự tham gia rộng rãi của các nhóm cộng đồng trên phạm vi cả nước trong việc xây dựng Hồ sơ khoa học di sản “Phở” trình UNESCO theo đúng quy định.”
Phối hợp liên tỉnh và các hoạt động quảng bá
Hà Nội đã phối hợp chặt chẽ với 9 địa phương: Ninh Bình, Hải Phòng, Lào Cai, Bắc Ninh, Cao Bằng, Lai Châu, Lạng Sơn, Tuyên Quang để nhận diện rõ nét những giá trị văn hóa, lịch sử và tri thức dân gian kết tinh trong phở. Thành phố đã làm việc với đại diện ngành văn hóa các tỉnh, thành để thảo luận tiêu chí, xác định phạm vi, đối tượng và nội dung nghiên cứu; thống nhất cơ chế phối hợp, phân công đầu mối và kế hoạch triển khai giai đoạn nhận diện di sản “Phở”, đồng thời đề xuất các giải pháp bảo đảm tính khoa học, khách quan và sự tham gia của các địa phương.
Song song đó, thành phố đẩy mạnh tuyên truyền, quảng bá, lan tỏa giá trị di sản phở thông qua các cuộc thi sáng tác ký họa, video về phở thu hút đông đảo giới trẻ. Mới đây, cuộc thi sáng tạo tài sản trí tuệ (IP) từ phở đã được tổ chức, tiếp nhận tác phẩm ở nhiều loại hình như ký họa, ảnh, video ngắn, sản phẩm truyền thông số, bộ nhận diện di sản và các ý tưởng sáng tạo IP văn hóa khác.
Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Phạm Tuấn Long chia sẻ: “Những giá trị di sản văn hóa phi vật thể về ẩm thực của Hà Nội là một trong những lĩnh vực quan trọng của công nghiệp văn hóa. Mục tiêu của cuộc thi là tạo nên một cách nhận diện mới, cách tiếp cận hiện đại đối với di sản vốn gắn bó mật thiết với đời sống người dân Thủ đô. Thành phố Hà Nội mong muốn nhận được sự tham gia tích cực của các bạn trẻ và sẽ có nhiều ý tưởng sáng tạo để cùng quảng bá, phát huy giá trị của di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc này.”
Lấy cộng đồng làm trung tâm bảo tồn
Việc lan tỏa, nâng cao nhận thức cộng đồng được Hà Nội tập trung vào cả hai nhóm: cộng đồng những người nắm giữ tri thức dân gian về phở và cộng đồng dân cư, những người thụ hưởng giá trị của phở. Cả hai đều đóng vai trò quan trọng trong hành trình để được UNESCO ghi danh.
Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, Tiến sĩ Lê Thị Minh Lý nhấn mạnh: “UNESCO không đánh giá một món ăn đơn thuần mà đánh giá toàn bộ những tri thức, tập quán, kỹ năng và giá trị văn hóa được cộng đồng lưu giữ, thực hành và truyền lại qua nhiều thế hệ. Hồ sơ đệ trình UNESCO vừa là quá trình nghiên cứu khoa học, vừa là quá trình nâng cao nhận thức cho các chủ thể, cho cộng đồng để hiểu vì sao đây là di sản, vì sao cần đề cử UNESCO ghi danh và trách nhiệm của cộng đồng trong bảo vệ di sản sau khi ghi danh. Việc xây dựng một hồ sơ phản ánh trung thực sức sống của di sản trong đời sống cộng đồng là điều rất quan trọng.”
Với những giải pháp trên, Hà Nội đang lựa chọn cách tiếp cận lấy cộng đồng làm trung tâm của công tác bảo tồn. Đó cũng là nền tảng quan trọng để phở khẳng định vị thế của một di sản sống, đủ sức thuyết phục UNESCO và tiếp tục lan tỏa như một biểu tượng văn hóa Việt Nam.
