Từ sáng sớm, sân vận động xã A Lưới 2 đã rộn ràng tiếng nói cười. Những người phụ nữ Tà Ôi, Pa Cô, Cơ Tu... trong trang phục truyền thống thoăn thoắt nhóm bếp, nướng cơm lam, chuẩn bị các món ăn cho Lễ hội Ẩm thực truyền thống trong khuôn khổ Ngày hội Văn hóa, Thể thao và Du lịch các dân tộc miền núi thành phố Huế lần thứ I năm 2026. Hương thơm của nếp mới, thịt nướng ống tre, cá suối nướng, rau rừng... lan tỏa khắp không gian khiến bước chân du khách như chậm lại.
Tám đội thi đến từ các xã A Lưới 1, 2, 3, 4, 5, Nam Đông, Khe Tre và phường Phong Điền mang đến với lễ hội những món ăn đặc sắc và cả câu chuyện văn hóa của cộng đồng mình. Giữa không gian đậm sắc màu núi rừng Trường Sơn, cơm lam vẫn là món ăn được nhiều người chú ý nhất. Những ống nứa non đặt nghiêng bên than hồng tí tách cháy. Khi lớp vỏ ngoài xém đen, người phụ nữ khéo léo tách lớp vỏ cháy, để lộ phần cơm trắng dẻo bên trong tỏa hương thơm dịu của nếp quyện cùng mùi tre nứa.
Đối với đồng bào Tà Ôi, Pa Cô, Cơ Tu... cơm lam không chỉ là món ăn quen thuộc trong những chuyến đi rừng, đi nương mà còn gắn với ký ức của bao thế hệ. Gạo nếp được lựa chọn kỹ, vo sạch, ngâm nước suối rồi mới cho vào ống nứa đem nướng. Cách chế biến tưởng chừng đơn giản nhưng lại chứa đựng kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều đời.
Ngoài cơm lam, hàng chục món ăn mang đậm hương vị núi rừng, như: Thịt lợn bản nướng lá rừng, gà đồi nướng mắc khén, canh bồi, cá suối nướng, ếch rừng nướng, rau dớn, tàu bay, đọt mây, bánh sừng trâu, bánh a quát... Mỗi món ăn đều mang dấu ấn của núi rừng Trường Sơn với các loại gia vị tự nhiên như tiêu rừng, lá thơm, ớt bản địa. Không cầu kỳ trong chế biến, nhưng mỗi món ăn đều mang theo câu chuyện về môi trường sống, phản ánh điều kiện tự nhiên, tập quán sản xuất và tri thức dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Với đồng bào vùng cao, ẩm thực không đơn thuần là chuyện ăn uống, mà là ký ức cộng đồng, đó là bản sắc văn hóa được gìn giữ qua từng bếp lửa nhà sàn. Nghệ nhân ẩm thực Hồ Thị Xoa, xã A Lưới 3 vừa trở tay trên bếp than vừa chia sẻ: “Mỗi món ăn đều gắn với cuộc sống của người dân. Rau lấy từ rừng, cá bắt dưới suối, gia vị cũng từ cây cỏ tự nhiên. Người Tà Ôi chúng tôi luôn cố gắng giữ cách chế biến truyền thống để con cháu sau này còn biết hương vị quê hương”.
Ẩm thực nơi đây còn gắn với lễ mừng lúa mới, lễ cưới, lễ hội cộng đồng. Đối với nhiều du khách, đây là trải nghiệm mới lạ, đầy cảm xúc. Đến với lễ hội, họ có cơ hội thưởng thức các món ăn độc đáo, chứa đựng ký ức văn hóa và tinh thần gắn kết cộng đồng của người dân miền sơn cước. Anh Nguyễn Tuấn Hưng, du khách đến từ Thành phố Hồ Chí Minh cho biết: “Tôi từng ăn cơm lam ở nhiều nơi nhưng cơm lam của đồng bào A Lưới có hương vị rất riêng. Điều thú vị nhất là được nghe chính người dân kể về cách làm và ý nghĩa của từng món ăn”.
Từ bếp lửa nhà sàn đến sản phẩm du lịch đặc trưng
Bên cạnh hoạt động giao lưu văn hóa, lễ hội ẩm thực lần này mở ra cơ hội quảng bá những giá trị ẩm thực đặc sắc của đồng bào vùng cao A Lưới, Nam Đông. Từ những món ăn bình dị gắn với núi rừng Trường Sơn, một hướng đi mới đang dần hình thành trong việc bảo tồn văn hóa, phát triển du lịch cộng đồng và nâng cao sinh kế cho người dân. Những năm gần đây, tại A Lưới và Nam Đông đang dần trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách yêu thích trải nghiệm thiên nhiên và khám phá văn hóa bản địa. Ngoài cảnh quan hoang sơ của núi rừng, suối thác, những giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào Pa Cô, Tà Ôi, Cơ Tu đang được xem là tài nguyên quý để phát triển du lịch bền vững; trong đó, ẩm thực là một lợi thế nổi bật.
Điều làm nên sức hút của các món ăn vùng cao không chỉ nằm ở nguyên liệu sạch mà còn ở câu chuyện văn hóa phía sau mỗi món ăn. Một bữa cơm bên bếp lửa nhà sàn, một buổi cùng người dân nướng cơm lam hay theo chân đồng bào vào rừng hái rau bản địa đều có thể trở thành trải nghiệm khó quên đối với du khách. Già làng Hồ Văn Hạnh ở xã A Lưới 1 trầm ngâm: “Mỗi món ăn đều chứa đựng ký ức của dân tộc mình. Nếu con cháu không biết làm thì mai này bản sắc văn hóa cũng sẽ mất dần. Vì vậy, việc tổ chức các lễ hội ẩm thực rất cần thiết để lớp trẻ hiểu và tự hào hơn về truyền thống của dân tộc”.
Theo Sở Du lịch thành phố Huế, xu hướng du lịch hiện nay cho thấy, ngoài việc tham quan, nhiều du khách mong muốn trực tiếp trải nghiệm đời sống bản địa, tham gia chế biến món ăn truyền thống và tìm hiểu văn hóa cộng đồng. Đây là cơ hội để các địa phương miền núi xây dựng những sản phẩm du lịch đặc trưng. Một bữa cơm truyền thống trong nhà sàn, một buổi nướng cơm lam bên bếp lửa hay hành trình vào rừng hái rau đều có thể trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn. Tuy nhiên, việc khai thác giá trị ẩm thực phục vụ du lịch hiện vẫn còn nhiều khó khăn. Nhiều món ăn truyền thống đứng trước nguy cơ mai một khi lớp trẻ ít quan tâm học hỏi. Việc xây dựng thương hiệu, chuẩn hóa quy trình chế biến, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm vẫn còn hạn chế.
Các chuyên gia du lịch cho rằng, để biến ẩm thực thành sản phẩm du lịch đặc trưng, cần khảo cứu, sưu tầm và lập hồ sơ các món ăn tiêu biểu của đồng bào các dân tộc vùng cao; đồng thời khuyến khích các nghệ nhân, người cao tuổi truyền dạy kỹ năng chế biến cho thế hệ trẻ. Ngành văn hóa và du lịch cũng cần phối hợp xây dựng các chương trình trải nghiệm ẩm thực gắn với du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và du lịch văn hóa. Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã A Lưới 2 Nguyễn Xuân Thương, Trưởng Ban tổ chức cho biết: “Thông qua lễ hội, chúng tôi mong muốn quảng bá những giá trị văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc đến với du khách trong và ngoài thành phố. Nếu biết khai thác hiệu quả, các món ăn truyền thống hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân địa phương”.
Theo các công ty lữ hành, để tạo sức cạnh tranh cho du lịch vùng cao, thành phố Huế cần có chương trình bảo tồn và phát huy văn hóa ẩm thực một cách bài bản hơn; đồng thời hỗ trợ người dân bảo tồn vùng nguyên liệu sạch, giống cây trồng và vật nuôi bản địa nhằm giữ được hương vị nguyên bản của món ăn truyền thống. Từ những món ăn bình dị bên bếp lửa nhà sàn, đồng bào các dân tộc miền núi phía tây Trường Sơn đang lưu giữ một kho tàng văn hóa quý giá. Khi những giá trị ấy được đánh thức đúng hướng, ẩm thực chính là niềm tự hào của cộng đồng, trở thành “đại sứ văn hóa”, đưa du khách đến gần hơn với văn hóa vùng cao ở Huế.
Bài và ảnh: CÔNG HẬU
