Giữa những tán cây cao vút ở vùng tây bắc đa dạng sinh học tại thị trấn Alto Beni, Bolivia, ông Herminio Mamani cần mẫn chăm sóc trang trại cacao của mình. Là cựu Chủ tịch hợp tác xã cacao hữu cơ El Ceibo – hợp tác xã lớn nhất nước với hơn 1.300 thành viên – ông nhấn mạnh rằng mô hình nông – lâm kết hợp không chỉ đảm bảo chất lượng cacao mà còn đóng vai trò như một “lá chắn” ngăn chặn làn sóng khai thác vàng.
Mô hình nông-lâm kết hợp bảo vệ môi trường
“Chúng tôi, những người trồng cacao, không bao giờ giết hại động vật. Các thửa đất không bao giờ chỉ trồng một loại cây; tất cả đều được trồng xen kẽ,” ông Mamani giải thích. Cách đó chỉ 30 km, dọc các con sông Kaka và Boopi thuộc khu vực Mayaya, hoạt động khai thác vàng diễn ra ồ ạt, phá hủy dòng chảy và gây ô nhiễm nghiêm trọng. Ông Roberto Gutierrez, một nông dân ở Alto Beni, chia sẻ: “Tôi biết những con sông này từ nhỏ, khi đó nước sâu và đầy cá. Giờ mực nước giảm, ô nhiễm lan rộng, cá biến mất.”
Luật địa phương bảo vệ vùng trồng cacao
Dù nằm gần Mayaya, Alto Beni vẫn được bảo vệ nhờ luật địa phương được thông qua năm 2021, cấm khai thác mỏ tại Palos Blancos và Alto Beni. Ông Mamani là một trong những người thúc đẩy sắc lệnh này. Theo The Guardian, khi giá vàng tăng vọt hơn 64% trong năm 2025 – từ khoảng 2.000 USD/ounce năm 2020 lên hơn 5.100 USD vào tháng 1/2026, do bất ổn địa chính trị gia tăng – các thành phố khác của Bolivia đang xem các thị trấn này như mô hình mẫu trong bảo vệ đất đai.
Ông Ulises Ariñez, cựu Thư ký Môi trường của Palos Blancos, khẳng định lợi ích từ vàng chỉ mang tính tạm thời, trong khi nông nghiệp và bảo tồn mới là nền tảng lâu dài. “Chúng tôi đã cho người dân thấy rằng khai thác mỏ gây hại nhiều hơn lợi,” ông nhấn mạnh.
Nguy cơ mất chứng nhận hữu cơ
Một trong những lo ngại lớn nhất của các hợp tác xã cacao là nguy cơ ô nhiễm thủy ngân có thể khiến sản phẩm mất chứng nhận hữu cơ, ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường xuất khẩu. Ông Mamani cảnh báo: “Ngay cả khi khai thác mỏ quy mô nhỏ được cho phép, đó cũng là một con dốc trơn trượt. Nếu mất chứng nhận, giá cacao sẽ giảm mạnh.”
Kết quả tích cực từ bảo vệ môi trường
Những nỗ lực bảo vệ môi trường đã mang lại kết quả rõ rệt. Năm 2025, El Ceibo xuất khẩu khoảng 2.000 tấn cacao sang châu Âu và Mỹ, tạo nguồn thu ổn định trong bối cảnh kinh tế Bolivia khó khăn. Đối với nhiều nông dân, cacao không chỉ là sản phẩm nông nghiệp mà còn là biểu tượng của phát triển bền vững. Ông Gutierrez ví von: “Nếu Mayaya có vàng, chúng tôi có vàng tím.”
Thách thức và triển vọng
Dù vậy, giá vàng tiếp tục tăng cao thúc đẩy khai thác mỏ trên diện rộng, kể cả tại các khu vực nhạy cảm. Nhà hoạt động môi trường Pablo Solón cho rằng các lệnh cấm địa phương mới chỉ là bước khởi đầu: “Đây mới chỉ là khởi đầu của cuộc chiến. Chúng ta phải xây dựng một bức tường để ngăn chặn hoạt động khai thác mỏ lan xuống sông.”
Ở một số địa phương khác, việc áp dụng mô hình này gặp khó khăn do phụ thuộc lớn vào khai thác mỏ. Ông Franklin Quequesana, Ủy viên Hội đồng thành phố Guanay, cho biết: “Guanay là một đô thị khai thác mỏ, chiếm khoảng 80% nền kinh tế. Sẽ không thể thông qua đạo luật cấm hoàn toàn, nhưng có thể cấm trong một số khu vực nhất định.”
Các chuyên gia cho rằng cần có chính sách quốc gia để hỗ trợ các sáng kiến địa phương. Thực tế tại Palos Blancos và Alto Beni đã cho thấy vai trò quan trọng của cộng đồng trong bảo vệ tài nguyên và định hình hướng phát triển. Những cánh rừng cacao không chỉ mang lại sinh kế mà còn là “lá chắn” trước làn sóng khai thác tài nguyên. Trong bối cảnh môi trường toàn cầu chịu nhiều áp lực, lựa chọn của những người nông dân Bolivia cho thấy một hướng đi đáng chú ý: phát triển kinh tế gắn với bảo tồn thiên nhiên, hướng tới sự bền vững lâu dài.
