Những ngày này, trong con hẻm nhỏ trên đường Phạm Thế Hiển (phường Chánh Hưng, TP.HCM) lại sáng đèn xuyên đêm khi hàng chục hộ dân cùng tất bật gói hàng trăm ngàn chiếc bánh ú lá tre cho Tết Đoan Ngọ. Cứ đến dịp Tết Đoan Ngọ (mùng 5 tháng 5 âm lịch, năm nay rơi vào ngày 19.6 dương lịch), con hẻm nhỏ này trở nên nhộn nhịp với cảnh sản xuất bánh ú, món bánh truyền thống không thể thiếu trong ngày lễ đối với nhiều gia đình Nam bộ.
Đỏ lửa mùa bánh ú
Chiều 16.6, con hẻm dài khoảng 200 m trở nên nhộn nhịp khi hàng chục hộ dân cùng ngồi gói bánh. Bàn tay thoăn thoắt của các cô, các dì liên tục gấp lá, cho nếp vào, bỏ nhân rồi buộc lạt. Người gói bánh, người treo bánh lên những thanh tre dài, trẻ em phụ lau lá, xếp lá, còn đàn ông đảm nhận việc nấu bánh và giao hàng.
Những ngày từ ngày 2 đến 4 tháng 5 âm lịch là cao điểm của mùa bánh. Để kịp giao hàng cho khách trước Tết Đoan Ngọ, nhiều gia đình phải thức xuyên đêm từ khoảng 2 giờ sáng để gói bánh cùng nhau. Cứ như vậy, thợ làm bánh đến sát ngày lễ mới nghỉ. Để chuẩn bị cho những mẻ bánh phục vụ dịp Tết Đoan Ngọ, các hộ dân đã bắt đầu công việc từ ngày 29.4 âm lịch (14.6 dương lịch). Chị Nguyễn Thị Hường (45 tuổi) đã gắn bó với nghề làm bánh ú lá tre từ khi còn nhỏ. Đến nay, chị đã có hơn 30 năm theo nghề.
Chị Hường cho biết: "Lúc nhỏ thì tôi chỉ được xếp lá với rửa lá thôi, nhưng dần dần mẹ cho gói quen tay rồi thì nó như là truyền thống hằng năm vậy. Sáng nay đã phải dậy từ 4 giờ để bắt đầu gói, cho đến khi hết nếp thì mới thôi. Bánh thì gói nhanh lắm nhưng mà từ công đoạn chuẩn bị nó mới cực."
Để làm nên một chiếc bánh ú lá tre, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn. Lá tre được lựa kỹ, phải đẹp, không bị sâu rồi đem ngâm nước đá trước khi rửa sạch. Nếp được ngâm từ 1-2 ngày trước khi gói. Nhân bánh là hỗn hợp đậu xanh, mứt bí và đường được xào rồi vo thành từng viên nhỏ. Tất cả được gói trong lá tre thành hình chóp tam giác đặc trưng. Một số nơi còn cho thêm sầu riêng vào nhân để tăng hương vị.
Ông Nguyễn Văn Trí (58 tuổi), chủ một lò bánh trong xóm, cho biết gia đình ông đã gắn bó với nghề hơn 50 năm. Nghề làm bánh được truyền từ nhiều thế hệ trong gia đình, trở thành một trong những hộ làm bánh lâu đời nhất khu vực. Trong sân nhà rộng khoảng 30 m2, gần 10 người ngồi quây quần cùng nhau gói bánh.
"Năm nay tôi chuẩn bị khoảng 800 - 900 kg nếp và hơn 150 kg đậu xanh để gói khoảng 17.000 cái bánh. Bánh ngày xưa nhỏ hơn, nhân cũng ít hơn nên giá trị thấp. Còn bây giờ bánh đẹp hơn, nhân nhiều hơn, gói cũng đẹp hơn nên giá trị cao hơn", ông Trí chia sẻ.
Trung bình mỗi người có thể gói từ 1.000 - 1.500 chiếc bánh. Sau khi hoàn thành, bánh được mang đi luộc trong khoảng 4 tiếng. Ba chiếc nồi lớn được kê sát bên hẻm, mỗi nồi có thể chứa khoảng 600 chiếc bánh. Trong suốt quá trình luộc, nước luôn phải giữ ngang mặt bánh để bảo đảm bánh chín đều.
Ông Trí cho biết thêm, bánh ú lá tre được bán với giá khoảng 80.000 đồng cho 12 chiếc. Khi bóc lớp lá bên ngoài, bánh có phần nếp dẻo mềm bao quanh nhân đậu xanh vàng nhạt. Bên trong nhân còn có một viên mứt bí tạo vị ngọt thanh đặc trưng. Hương thơm của lá tre hòa cùng vị béo của nếp và đậu xanh tạo nên hương vị quen thuộc của Tết Đoan Ngọ. Do phần tro được sử dụng trong quá trình chế biến nên loại bánh này còn được nhiều người gọi là bánh tro.
Nối dài nghề xưa giữa lòng thành phố
Không chỉ là một nghề truyền thống, mùa bánh ú còn là dịp để người dân trong xóm sum họp. Mỗi năm, cứ đến thời điểm này, mọi người lại cùng nhau quây quần gói bánh, người một công đoạn để kịp giao hàng vào ngày hôm sau. Bánh được làm trong ngày và giao ngay ngày kế tiếp, không để lâu vì dễ hư.
Đối với nhiều gia đình, đây còn là dịp đoàn tụ đặc biệt. Dù sinh sống hay làm việc ở đâu, con cháu cũng cố gắng quay về tham gia gói bánh cùng người thân.
Chị Ngọc Trâm, thợ làm bánh cho biết bản thân đã gắn bó với công việc này từ nhỏ. Dù hiện nay đi làm xa, chị vẫn cố gắng sắp xếp thời gian trở về phụ gia đình mỗi dịp Tết Đoan Ngọ.
"Giống như là một cái lễ của bà con ở khu này vậy đó. Đây là nghề của ông bà tổ tiên để lại. Cả một khu xóm này đều làm nghề nên cứ gần đến mùng 5.5 âm lịch là mọi người lại trở về đây. Dù ở xa cũng quay về để cùng gói bánh", chị Trâm chia sẻ.
Hầu hết những người thợ làm bánh đều là bà con hoặc hàng xóm lâu năm trong xóm. Mỗi người có một công việc riêng nhưng cứ đến mùa bánh lại tạm gác công việc để cùng nhau tham gia. Dù công việc vất vả, thức khuya nhiều ngày liên tục nhưng ai nấy đều vui vẻ.
Điều khiến người dân nơi đây vẫn gắn bó với nghề suốt nhiều thập niên không hẳn nằm ở giá trị kinh tế của những chiếc bánh mà là giá trị tinh thần. Những buổi ngồi quây quần bên nhau, vừa làm bánh vừa trò chuyện đã trở thành một phần ký ức của nhiều thế hệ.
"Tôi thấy năm nào cũng rất vui vì được về hội tụ với gia đình, nhớ lại ông bà, cha mẹ. Tất cả cô chú, ông bà, cha mẹ đều tụ họp trong ngày này để cùng gói bánh. Bây giờ không còn được nhìn thấy ông bà nữa nhưng cái nghề này vẫn được truyền nối từ đời này sang đời khác như vậy", chị Trâm xúc động nói.
Ngày nay, khi nhiều loại bánh hiện đại xuất hiện trên thị trường, bánh ú lá tre vẫn giữ được chỗ đứng riêng nhờ hương vị mộc mạc và giá trị truyền thống. Với nhiều gia đình, việc chuẩn bị bánh ú không đơn thuần là làm một món ăn mà còn là cách lưu giữ những phong tục được truyền lại qua nhiều đời.
