Việc Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03) Bộ Công an vừa khởi tố 5 vụ án về tội xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan, quy định tại điều 225 bộ luật Hình sự khiến vấn đề bản quyền, đặc biệt là bản quyền âm nhạc, trở nên nóng bỏng. Nhiều nghệ sĩ tên tuổi đã lên tiếng phản ánh việc bị các đơn vị khác đánh cắp bản quyền trên các nền tảng số và thậm chí bị 'đánh gậy' ngay chính những sản phẩm do mình sáng tạo.
Nghệ sĩ mất thu nhập vì bị chiếm đoạt bản quyền
Điển hình là trường hợp của nhóm MTV. Ca sĩ Thiên Vương tiết lộ rằng suốt 26 năm hoạt động nghệ thuật với hàng trăm bài hát được thu âm, nhiều bản hit trên thị trường, nhưng thu nhập của nhóm chỉ đến từ hình thức biểu diễn trực tiếp, không phải từ các nền tảng số. Anh giải thích rằng khi nhóm phát hành bài hát và album dưới dạng vật lý, họ phải thông qua một đơn vị phát hành. Sau này, khi nhóm bắt đầu đăng lại các bài hát lên nền tảng số và liên tục bị 'đánh gậy' bản quyền với lý do vi phạm, họ mới phát hiện ra rằng các đơn vị phát hành album trước đây đã tự ý bán bản audio cho các đơn vị phát hành trên nền tảng số. Không chỉ bị nền tảng 'đánh gậy' bản quyền và phải xin whitelist (quyền sử dụng nội dung mà không bị đánh bản quyền) cho những sản phẩm do chính mình làm ra, họ còn mất đi khoản thu nhập lớn từ các nền tảng số.
Hiểu sai pháp luật dẫn đến tranh chấp
Theo bà Phan Mộng Thúy - Giám đốc Phương Nam Phim, thành viên Ban chấp hành Hiệp hội Công nghiệp ghi âm Việt Nam (RIAV) - nhiều tranh chấp bản quyền hiện nay xuất phát từ việc hiểu chưa đúng hoặc chưa đầy đủ về pháp luật. Bà nhận định rằng Luật Sở hữu trí tuệ Việt Nam đã liên tục được sửa đổi để phù hợp với thực tế đời sống và tiệm cận thông lệ quốc tế. Tuy nhiên, đây vẫn là lĩnh vực phức tạp; công chúng, người sử dụng và ngay cả những người đang hoạt động trong ngành cũng chưa chắc hiểu đầy đủ về quyền lợi và trách nhiệm của mình.
Hệ lụy từ việc thiếu quan tâm đến bản quyền
Về hệ lụy của việc chưa quan tâm đến vấn đề bản quyền, bà Phan Mộng Thúy cho rằng rủi ro không chỉ nằm ở thiệt hại kinh tế mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín cá nhân, thương hiệu doanh nghiệp và cả trách nhiệm pháp lý. Thậm chí, với một số trường hợp nghiêm trọng, hành vi vi phạm còn có thể bị xử lý hình sự.
Luật sư Phan Vũ Tuấn (Văn phòng luật sư Phan Law) với thâm niên theo đuổi các vụ việc liên quan đến bản quyền, nhìn nhận việc người sáng tạo chưa thực sự quan tâm, chưa ý thức được tầm quan trọng của vấn đề bản quyền dẫn đến ba hệ lụy song song: thiệt hại kinh tế, mất niềm tin giữa nghệ sĩ và sự méo mó của môi trường sáng tạo. Theo ông, nếu nghệ sĩ còn chưa quan tâm đúng mức với sản phẩm sáng tạo của bản thân thì rất khó xây dựng được một môi trường âm nhạc chuyên nghiệp và bền vững.
Đừng đặt quy định của nền tảng lên trên pháp luật
Theo luật sư Phan Vũ Tuấn, để thị trường âm nhạc phát triển lành mạnh, điều đầu tiên nghệ sĩ, nhà sản xuất hay đơn vị tổ chức cần làm là thay đổi cách nhìn nhận về vấn đề bản quyền. Một nội dung có thể phù hợp với cơ chế của nền tảng nhưng vẫn vi phạm pháp luật Việt Nam nếu sử dụng trái phép tác phẩm của người khác hoặc lạm dụng quyền sở hữu. Vì vậy, mọi hoạt động mua bán, cấp phép hay khai thác âm nhạc đều cần được thực hiện dựa trên quy định pháp luật Việt Nam. Trong đó, các quy định trên những nền tảng lớn như YouTube nhận được sự quan tâm hàng đầu. Ông cho rằng nhiều người hiện nay đang đặt câu hỏi: 'Làm vậy có đúng với YouTube không?', trong khi điều quan trọng hơn phải là: 'Có đúng với pháp luật hay không?'.
Luật sư Tuấn nhấn mạnh: 'Quy định của YouTube chỉ là luật chơi của một nền tảng. Điều quan trọng nhất vẫn phải là pháp luật Việt Nam. Có thể đúng với YouTube nhưng sai với pháp luật Việt Nam thì vẫn là sai. Bản quyền không chỉ là vấn đề kỹ thuật số hay quy định của nền tảng, mà là quyền tài sản gắn với toàn bộ giá trị sáng tạo của nghệ sĩ.'
Nguyên nhân sâu xa từ hợp đồng thiếu chặt chẽ
Ông Tuấn phân tích nguyên nhân sâu xa của phần lớn tranh chấp hiện nay đều bắt nguồn từ hợp đồng thiếu chặt chẽ hoặc người sáng tạo tự ký kết khi chưa hiểu rõ các điều khoản pháp lý. Nhiều nghệ sĩ, nhà sáng tạo ký kết các thỏa thuận chuyển nhượng, khai thác hoặc phát hành tác phẩm mà không có đội ngũ tư vấn chuyên môn đồng hành. Từ đó, luật sư Tuấn khuyến cáo người làm sáng tạo cần thay đổi tư duy bảo vệ tài sản trí tuệ của chính mình, chủ động tìm đến luật sư, chuyên gia hoặc các đơn vị chuyên môn như Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC) hay Cục Bản quyền tác giả để được hỗ trợ trước khi ký kết các hợp đồng liên quan đến bản quyền.
Ngoài ra, luật sư Phan Vũ Tuấn nhận định hệ thống pháp luật Việt Nam hiện nay đã tương đối tương thích với quốc tế khi Việt Nam tham gia các điều ước như WIPO Copyright Treaty (WCT) và WIPO Performances and Phonograms Treaty (WPPT). Vì vậy, vấn đề không còn nằm ở pháp luật mà làm sao để ứng dụng pháp luật cho hiệu quả, đến gần hơn với nghệ sĩ và người làm sáng tạo thông qua hoạt động tuyên truyền, tập huấn và hướng dẫn thực tế.
Còn theo bà Phan Mộng Thúy, ngoài quyền tác giả, quyền liên quan của nhà sản xuất bản ghi và người biểu diễn cũng cần được chú trọng hơn. Hiện nay, Trung tâm Quản lý và khai thác bản ghi Việt Nam trực thuộc RIAV sẽ đại diện cho các hội viên, các chủ sở hữu bản ghi ủy quyền để bảo vệ quyền liên quan.
