Christopher Nolan, một trong những đạo diễn có tầm ảnh hưởng nhất Hollywood, đã chọn chuyển thể sử thi The Odyssey của Homer thành bom tấn điện ảnh ra mắt tháng 7/2026. Quyết định này không gây ngạc nhiên khi xét đến vị thế của Homer trong truyền thống tự sự phương Tây, tương tự như Shakespeare đối với sân khấu hiện đại. The Odyssey, với hành trình trở về của Odysseus sau cuộc chiến thành Troy, đã tồn tại gần 3000 năm và liên tục được tái diễn giải qua các thời kỳ, từ gốm Hy Lạp cổ đại, nghệ thuật Phục hưng, đến tác phẩm Ulysses của James Joyce.
Hành trình vượt thời gian của The Odyssey
Gần ba nghìn năm qua, câu chuyện về Odysseus chưa từng biến mất khỏi đời sống văn hóa. Nó xuất hiện trên gốm Hy Lạp cổ đại, trong nghệ thuật thời Phục hưng, được Dante đưa vào Inferno với một kết cục hoàn toàn mới, rồi trở thành cảm hứng để James Joyce viết Ulysses, một trong những tiểu thuyết có ảnh hưởng lớn nhất thế kỷ XX. Điện ảnh cũng nhiều lần mượn hoặc cải biên câu chuyện này, từ O Brother, Where Art Thou? của anh em Coen đến The Return của Uberto Pasolini.
Mỗi thời đại đều chọn một Odysseus khác. Với Dante, ông là hình tượng của tham vọng vượt ra ngoài giới hạn con người. Với Joyce, ông lại trở thành một người đàn ông bình thường đi qua Dublin trong một ngày duy nhất. The Odyssey, mỗi lần trở lại, lại mang một ý nghĩa mới mà không đánh mất cốt lõi ban đầu. Đó chính là dấu hiệu của một tác phẩm kinh điển: nó không ngừng được diễn giải lại nhưng vẫn giữ nguyên sức sống.
Cuộc trở về sau cuộc chiến thành Troy
Trong hai sử thi của Homer, Iliad là sử thi về chiến tranh, còn The Odyssey kể về thời điểm cuộc chiến đã kết thúc. Thành Troy sụp đổ, và những người còn sống chỉ còn một mong muốn duy nhất: trở về quê hương. Riêng Odysseus, vị vua của hòn đảo Ithaca, chiến binh nổi tiếng với trí tuệ và mưu lược, người được xem là cha đẻ của kế hoạch Con ngựa gỗ giúp quân Hy Lạp hạ thành Troy, lại phải mất thêm 10 năm mới đặt chân về nhà. Hai mươi năm xa quê khiến cuộc trở về trở thành trục xoay của toàn bộ sử thi. Người Hy Lạp cổ gọi hành trình ấy là nostos, nghĩa là sự trở về sau chiến tranh và những năm lưu lạc. Homer viết về cuộc trở về theo một nghĩa rộng hơn: quê hương vẫn ở đó, còn con người bước qua chiến tranh liệu có còn là người của ngày ra đi?
Nhiều học giả không xem The Odyssey chỉ là một câu chuyện phiêu lưu. Đằng sau chuyến hải trình ấy là câu chuyện về ký ức, bản sắc và khát vọng trở về sau khi chiến tranh đã làm thay đổi mọi thứ. Những thử thách Odysseus gặp trên đường về chưa bao giờ chỉ nhằm khiến người đọc kinh ngạc. Cyclops Polyphemus tượng trưng cho một thế giới nơi sức mạnh thay thế công lý. Sirens không dùng vũ lực để giết người, họ cất tiếng hát đủ mê hoặc để con người tự từ bỏ con đường mình đã chọn. Còn Lotus Eaters mang đến cám dỗ đáng sợ nhất: quên lãng. Một khi quên quê hương, quên những người đang chờ đợi, cuộc hành trình cũng kết thúc ngay cả khi con người vẫn còn sống.
Athena, nữ thần luôn đồng hành cùng Odysseus, cũng không đưa ông ra khỏi mọi hiểm nguy. Bà chỉ mở cánh cửa, còn bước qua hay không vẫn là lựa chọn của người anh hùng. Homer dường như muốn nói rằng trong đời người, sức mạnh có thể giúp chiến thắng một trận chiến, song chỉ có trí tuệ, lòng kiên nhẫn và khả năng đứng dậy sau mỗi lần gục ngã mới đưa con người về đích.
Dấu ấn văn hóa của The Odyssey
The Odyssey chưa bao giờ thực sự khép lại sau gần ba thiên niên kỷ. Dấu vết của nó vẫn hiện diện trong đời sống ngày nay. Từ mentor trong tiếng Anh bắt nguồn từ Mentor, người bạn già được Odysseus giao trông nom gia đình và dạy dỗ Telemachus trước khi lên đường sang Troy, đã trở thành một từ chỉ “người cố vấn”. Siren song trở thành cách nói về những lời mời gọi đẹp đẽ nhưng dẫn con người đến diệt vong. The Odyssey, từ lâu, đã vượt ra khỏi văn học để trở thành một phần của ngôn ngữ và trí nhớ văn hóa phương Tây.
Vì sao Odysseus là nhân vật “rất Nolan”?
Christopher Nolan chưa từng làm phim về thần thoại Hy Lạp. Tuy nhiên, nhìn lại gần ba thập niên sáng tác, thật khó bỏ qua điểm chung: Nolan luôn bị cuốn hút bởi những con người mang trên vai một lời hứa, một ám ảnh hoặc một quyết định không thể rút lại. Leonard trong Memento đánh đổi ký ức để đi tìm sự thật. Cobb trong Inception chấp nhận lạc giữa nhiều tầng giấc mơ chỉ với hy vọng được gặp lại các con. Cooper ở Interstellar mất hàng chục năm của đời mình để giữ lời hứa sẽ trở về. Đến Oppenheimer, cuộc xung đột không còn diễn ra trên chiến trường mà trong lương tâm của một con người phải sống cùng hậu quả từ chính phát minh của mình.
Odysseus cũng chưa bao giờ là người chiến thắng theo nghĩa thông thường. Nếu Achilles được nhớ đến bởi sức mạnh, Heracles bởi những chiến công phi thường, thì Odysseus nổi bật nhờ metis (trí tuệ thực hành, khả năng ứng biến và tìm ra lối thoát khi mọi con đường tưởng như đã khép lại). Mười năm lênh đênh trên biển, Odysseus đi qua những hòn đảo nơi ký ức có thể biến mất, những tiếng hát khiến con người tự nguyện bước vào cái chết, những vùng biển nơi Scylla và Charybdis luôn chực chờ nuốt chửng con thuyền, rồi nhiều năm bị nữ thần Calypso giữ lại trên một hòn đảo biệt lập. Mỗi thử thách đều có thể khép lại cuộc hành trình. Nhưng hết lần này đến lần khác, ông vẫn hướng mũi thuyền về Ithaca.
Chính trí tuệ ấy trước đó đã giúp ông nghĩ ra Con ngựa gỗ để quân Hy Lạp hạ thành Troy. Cũng nhờ metis, ông đánh lừa Cyclops Polyphemus bằng cách tự xưng là "Không Ai", khiến tiếng kêu cứu của gã khổng lồ chỉ nhận lại sự bối rối từ đồng loại. Nhưng điều khiến Odysseus trở thành một nhân vật lớn không nằm ở những chiến thắng ấy, mà nằm ở một sai lầm. Sau khi thoát khỏi hang Cyclops, Odysseus đã lên thuyền an toàn. Mọi chuyện lẽ ra có thể kết thúc. Thế nhưng ông quay lại, lớn tiếng xưng tên và chế giễu kẻ bại trận. Chỉ một phút tự hào ấy đã thay đổi tất cả. Polyphemus cầu xin Poseidon trả thù, còn hành trình về nhà kéo dài thêm gần 10 năm.
Homer không biến người anh hùng của mình thành một con người hoàn hảo. Ông để Odysseus chiến thắng bằng trí tuệ, rồi thất bại vì chính niềm kiêu hãnh của mình. Chính sai lầm ấy khiến Odysseus gần gũi với chúng ta hơn mọi chiến công của ông. Các nhân vật của Nolan cũng hiếm khi bị quái vật hay số phận hủy diệt. Điều đeo bám họ thường là hệ quả của những lựa chọn do chính họ tạo ra. Leonard, Cobb, Cooper và Oppenheimer đều có một khoảnh khắc mà từ đó không còn con đường quay lại. Odysseus cũng vậy. Ông không thể thay đổi ý muốn của các vị thần, cũng không thể ngăn biển nổi bão. Nhưng ông luôn phải tự chịu trách nhiệm về quyết định của chính mình.
Có lẽ đó là điểm gặp gỡ rõ nhất giữa Homer và Christopher Nolan. Cả hai đều không thực sự kể về những người hùng. Họ kể về những con người phải tiếp tục bước đi sau khi đã hiểu rằng mọi lựa chọn đều có cái giá của nó. Bởi vậy, khi Nolan chọn The Odyssey, điều gây ngạc nhiên không phải là việc ông tìm đến một sử thi gần ba nghìn năm tuổi. Ba nghìn năm đã trôi qua, quái vật đã biến mất, các vị thần cũng lùi vào thần thoại. Nhưng những lựa chọn khó khăn, những mất mát và khát vọng trở về vẫn còn nguyên. Có lẽ đó là lý do The Odyssey chưa bao giờ thuộc về quá khứ.
