Câu hát “Lúa chín cao nhưng chẳng cúi đầu” trong ca khúc Người Việt mình thương nhau do Châu Đăng Khoa sáng tác, Hòa Minzy và Cẩm Ly thể hiện đang gây ra làn sóng chỉ trích dữ dội. Sự việc không chỉ ảnh hưởng đến ê-kíp thực hiện mà còn tác động sâu rộng đến nhận thức văn hóa cộng đồng.
Nguyên nhân sâu xa của tranh cãi
Tiến sĩ ngôn ngữ Đỗ Anh Vũ cho biết, câu nói “bông lúa chín thường cúi đầu” bắt nguồn từ ngạn ngữ Nhật Bản, du nhập vào Việt Nam và trở thành tục ngữ “Sông sâu tĩnh lặng, lúa chín cúi đầu”. Hình ảnh này tượng trưng cho sự khiêm tốn, không phô trương. Việc đảo ngược thành “chẳng cúi đầu” không chỉ đi ngược quy luật tự nhiên (lúa chín không cúi đầu là lúa lép) mà còn phá vỡ ý nghĩa văn hóa tốt đẹp.
Tác giả Châu Đăng Khoa giải thích rằng cụm từ “không cúi đầu” muốn nói đến sự không khuất phục của dân tộc Việt Nam. Tuy nhiên, theo Tiến sĩ Đỗ Anh Vũ, cách giải thích này khiên cưỡng bởi cây lúa vốn gắn với sự mềm mại, hiền hòa, không phải biểu tượng của sự kiên cường. Hình ảnh cây tre mới phù hợp hơn để thể hiện tinh thần bất khuất.
Góc nhìn chuyên gia về ranh giới sáng tạo
PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long (Đại học RMIT) phân tích: “Câu hát va chạm trực tiếp với mã văn hóa bám rễ sâu trong tâm thức người Việt. Khi một ca khúc thuộc dòng nhạc V-folktriotism, nghệ sĩ cần tôn trọng các giá trị cốt lõi của hình ảnh, câu chuyện và ẩn dụ.” Ông nhấn mạnh, trong triết lý dân gian, lúa chín cúi đầu song hành với sông sâu tĩnh lặng để chỉ người tài cao đức trọng nhưng khiêm nhường. Việc đảo ngược hình ảnh này biến ý nghĩa thành sự kiêu ngạo, thiếu chiều sâu.
PGS.TS cũng cho rằng sự việc là “cuộc thử lửa về ranh giới giữa tự do nghệ thuật và trách nhiệm với ký ức văn hóa”. Nghệ sĩ có quyền bay bổng, nhưng nếu bẻ cong biểu tượng quá xa khỏi ký ức ổn định, công chúng sẽ không coi đó là sáng tạo mà là sai lệch do thiếu hiểu biết. “Tự do sáng tác được bảo vệ, nhưng trong thời đại số, mỗi chi tiết bị soi chiếu bởi hàng triệu người, đòi hỏi nghệ sĩ phải có năng lực giải trình cho lựa chọn nghệ thuật của mình”, ông nói thêm.
Hệ lụy và bài học cho nghệ sĩ
Các chuyên gia chỉ ra rằng việc nhiều nhạc sĩ đưa chất liệu dân gian vào âm nhạc là tín hiệu tích cực, nhưng ranh giới giữa sáng tạo và bảo tồn là sự tôn trọng tài sản chung của cộng đồng. Sáng tạo thực thụ không phải phá hủy hay phủ nhận các chân lý đã thành bản sắc dân tộc. Nếu thiếu tìm hiểu kỹ lưỡng, sản phẩm có thể gây phản cảm và tạo ra nhận thức lệch lạc cho giới trẻ.
Để khắc phục, PGS.TS Nguyễn Văn Thăng Long đề xuất tăng cường khâu biên tập nội dung và tư vấn chuyên môn. Các nghệ sĩ trẻ cần kết nối với nhà nghiên cứu văn hóa hoặc chuyên gia ngôn ngữ khi khai thác chủ đề dân tộc. Sự phản biện từ công chúng và báo chí là bộ lọc cần thiết để định hướng dòng chảy nghệ thuật, giúp sản phẩm vừa mang hơi thở thời đại vừa bảo tồn hồn cốt dân tộc.
Hiện tại, MV Người Việt mình thương nhau đã được chỉnh sửa lời hát gây tranh cãi, nhưng dư luận vẫn chờ động thái chính thức từ các nghệ sĩ.
