Tình trạng xâm phạm bản quyền âm nhạc tại Việt Nam đang ở mức báo động, với nhiều hình thức tinh vi như re-up ca khúc, cắt ghép MV, sử dụng nhạc làm nền video, livestream, quảng cáo, cover, remix, dùng beat, sample, phát nhạc tại địa điểm kinh doanh hoặc đưa bản ghi lên nền tảng số để kiếm tiền mà không xin phép. Điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự sáng tạo và thu nhập của nghệ sĩ.
Thực trạng đáng báo động
Theo luật sư Hoàng Hà, Đoàn luật sư TP.HCM, một ca khúc thường có nhiều lớp quyền: quyền tác giả của nhạc sĩ và người viết lời, quyền liên quan của ca sĩ, nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình và đơn vị phát sóng. Do đó, việc khai thác trái phép một bài nhạc có thể đồng thời xâm phạm nhiều chủ thể. Hành vi này có thể bị xử lý hành chính theo Nghị định 341/2025/NĐ-CP, bị yêu cầu bồi thường theo Luật Sở hữu trí tuệ, và nếu có quy mô thương mại, thu lợi bất chính hoặc gây thiệt hại đạt ngưỡng luật định, có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự 2015.
AI cover - mối đe dọa mới
Nhạc sĩ Trịnh Xuân Hảo nhấn mạnh, tình trạng sử dụng AI để cover các bài hát nổi tiếng đang diễn ra tràn lan trên YouTube, thu hút lượng lớn người nghe. Ông cho rằng, mọi sản phẩm phái sinh đều phải ghi rõ nguồn gốc và không được sử dụng trái phép. Việc sử dụng AI để tạo ra bản cover mà không xin phép không chỉ vi phạm bản quyền mà còn có thể làm sai lệch giá trị tác phẩm.
"Không thể sử dụng ca khúc của người khác tràn lan như hiện nay, đặc biệt là cover bằng AI. Nhiều kênh YouTube đăng tải sản phẩm nhạc AI và thu hút rất đông người nghe. Khi sử dụng bài hát của người khác, chủ kênh phải xin phép. Tình trạng này đang rất báo động, tác động tới sự phát triển của ngành công nghiệp văn hóa", nhạc sĩ Trịnh Xuân Hảo bày tỏ.
Tác động tiêu cực đến nghệ sĩ và ngành văn hóa
Theo nhạc sĩ Trịnh Xuân Hảo, xâm phạm bản quyền gây thiệt hại lớn: làm giảm năng lượng sáng tác của nghệ sĩ, méo mó giá trị đích thực mà nghệ sĩ muốn truyền tải, và giảm nguồn thu. Ông kêu gọi công chúng nâng cao nhận thức về bản quyền, trả tiền để được thưởng thức sản phẩm một cách hợp pháp.
"Vấn đề bản quyền rất quan trọng. Chúng ta nên định hướng cho công chúng rằng dùng cái gì cũng nên có bản quyền. Khi trả tiền, mình sẽ được sử dụng sản phẩm thoải mái. Điều này giúp công nghiệp văn hóa phát triển chuẩn mực, ai cũng có lợi và tránh được tình trạng dùng 'chùa'", ông nói.
Rủi ro pháp lý từ AI cover
Luật sư Hoàng Hà phân tích, việc dùng AI cover ca khúc có sẵn cần xem xét các yếu tố: người tạo đã sử dụng những yếu tố nào, có xin phép chủ thể quyền và có khai thác thương mại hay không. Nếu AI cover sử dụng giai điệu, lời ca, cấu trúc bài hát đang được bảo hộ và đưa lên mạng, dù không dùng giọng ca sĩ thật, vẫn có thể bị coi là xâm phạm quyền tác giả.
Trường hợp AI cover mô phỏng giọng ca sĩ thật, vấn đề càng phức tạp hơn, liên quan đến quyền nhân thân, hình ảnh, danh dự, uy tín và quyền kiểm soát khai thác thương mại dấu hiệu nhận diện cá nhân. Việc đăng tải công khai, kiếm tiền hoặc gây nhầm lẫn cho công chúng có thể dẫn đến rủi ro pháp lý cao.
Thách thức trong xử lý vi phạm
Theo luật sư, việc xử lý tình trạng AI cover gặp nhiều khó khăn: khó xác định người tạo, người đăng tải, người hưởng lợi; dữ liệu đầu vào có sử dụng bản ghi gốc hay không; ranh giới giữa cover hợp pháp và xâm phạm bản quyền không rõ ràng với công chúng. Nhiều người lầm tưởng "tôi tự tạo bằng AI, không lấy file gốc" thì không vi phạm, nhưng thực tế nếu vẫn sử dụng giai điệu, lời ca được bảo hộ thì vẫn phải xin phép.
Ngoài ra, pháp luật hiện chưa có quy định cụ thể cho mọi tình huống AI cover, nhất là mô phỏng giọng hát nghệ sĩ. Cơ quan chức năng thường phải dựa vào các quy định hiện có về quyền tác giả, quyền liên quan, quyền nhân thân, cạnh tranh không lành mạnh và trách nhiệm của nền tảng trung gian.
Công điện số 38/CĐ-TTg của Phó thủ tướng Hồ Quốc Dũng được đánh giá là bước đi đúng đắn để bảo vệ quyền tác giả và định hướng tư duy cho người dân, khẳng định văn hóa là kết quả của sự sáng tạo, cần được tôn trọng và trả phí xứng đáng.
