Chiều ngày 25 tháng 2, cộng đồng ngư dân làng chài Nhơn Lý, thuộc phường Quy Nhơn Đông, tỉnh Gia Lai (trước đây là thành phố Quy Nhơn, tỉnh Bình Định) đã long trọng tổ chức lễ hội cầu ngư vạn Đầm Xương Lý. Sự kiện này diễn ra theo đúng tín ngưỡng thờ cá voi truyền thống đã có từ hàng trăm năm qua, thể hiện nét văn hóa đặc sắc của cư dân vùng biển.
Nghi lễ tưởng nhớ thần Nam Hải và khát vọng bình an
Lễ hội cầu ngư vạn Đầm Xương Lý là một sinh hoạt văn hóa quan trọng, được cộng đồng ngư dân duy trì đều đặn hằng năm. Mục đích chính của lễ hội là để tưởng nhớ công đức của thần Nam Hải, đồng thời tri ân các bậc tiền hiền đã khai khẩn và hậu hiền tiếp tục khai cơ mở mang vùng đất này. Thông qua các nghi thức trang nghiêm, lễ hội gửi gắm những khát vọng sâu sắc về quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, giúp cho ngư dân có thể vươn khơi thuận lợi, đánh bắt bội thu và đời sống ngày càng ấm no hơn.
Di tích Lăng ông Nam Hải: Nơi lưu giữ di cốt cá ông
Di tích Lăng ông Nam Hải tại vạn đầm Xương Lý tọa lạc ở một vị trí đặc biệt, tựa lưng vào núi Đơn và soi bóng xuống làng chài Nhơn Lý qua nhiều thế kỷ. Đây chính là nơi lưu giữ di cốt và thờ phụng cá ông với lòng tôn kính sâu sắc trong tâm thức của cư dân vạn đầm. Theo các nghiên cứu của ngành văn hóa tỉnh Gia Lai, lễ hội cầu ngư tại đây đã xuất hiện cách đây hơn 200 năm, gắn liền với sự hình thành của Trường Lăng, hay còn được gọi là Lăng ông Nam Hải.
Đây được xem là lăng thờ cá ông đầu tiên của người Việt tại vùng đất Quy Nhơn, được chính thức lập vào năm 1815. Đến năm 1839, khi địa phương có địa bạ chính thức, các hương chức trong làng đã chọn một vị trí linh thiêng trên triền núi Đơn để tái thiết Lăng ông Nam Hải. Toàn bộ hài cốt cá ông từ Trường Lăng đã được di dời về đây và tổ chức lễ nghinh thần một cách trọng thể.
Tín ngưỡng thờ cá ông: Vị thần che chở ngư dân
Trong quan niệm của ngư dân, cá ông chính là vị thần Nam Hải, luôn che chở và bảo vệ họ trước những cơn sóng dữ của biển khơi. Người dân tin tưởng rằng mỗi khi gặp phải bão tố nguy hiểm, cá ông sẽ tựa vào mạn thuyền để giúp tàu vượt qua hiểm nguy, hoặc thậm chí dìu những người gặp nạn vào bờ an toàn. Chính vì lẽ đó, mỗi khi có cá ông dạt vào bờ, dân làng đều tổ chức an táng và thờ phụng một cách chu đáo, như thể đối xử với người thân trong gia đình.
Lễ hội ngày nay: Từ nghi lễ truyền thống đến điểm du lịch hấp dẫn
Ngày nay, lễ hội cầu ngư vạn đầm Xương Lý không chỉ đơn thuần là một nét văn hóa đặc trưng của cư dân vùng biển, mà còn trở thành một điểm đến thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước. Từ sáng sớm, người dân đã mặc những bộ trang phục chỉnh tề và tập trung tại Lăng ông Nam Hải để chuẩn bị cho các nghi lễ cổ truyền.
Các nghi thức quan trọng của lễ hội bao gồm:
- Cung nghinh thủy lục rước thần từ biển về lăng
- Lễ tỉnh sinh
- Lễ khởi ca
Tất cả đều được thực hiện một cách trang nghiêm dưới sự chủ trì của các bậc cao niên có uy tín trong cộng đồng. Những nghệ nhân tham gia vào nghi lễ nghinh thủy lục đều được hóa trang kỹ lưỡng, tạo nên không khí linh thiêng và sống động.
Phần hội sôi nổi với nhiều hoạt động đặc sắc
Phần hội của lễ hội diễn ra sôi nổi trên bãi biển, với hàng loạt các hoạt động văn hóa và thể thao đặc sắc, thu hút sự cổ vũ nhiệt tình của cả người dân địa phương lẫn du khách. Một số hoạt động nổi bật bao gồm:
- Bơi thúng và lắc thúng – những môn thể thao truyền thống gắn liền với nghề biển
- Kéo co – trò chơi dân gian thể hiện tinh thần đoàn kết
- Hội chọi gà dân gian – mang đậm nét văn hóa làng quê Việt Nam
Bên cạnh đó, các tiết mục ca kịch bài chòi và hát bội cũng góp phần làm phong phú thêm đời sống tinh thần của người dân trong những ngày đầu năm mới. Những hoạt động này không chỉ giải trí mà còn giúp bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.
Giá trị di sản và sự công nhận quốc gia
Trải qua hàng trăm năm lịch sử, lễ hội cầu ngư vạn đầm Xương Lý đã vượt ra khỏi phạm vi của một nghi lễ tâm linh đơn thuần. Nó trở thành biểu tượng của tình người gắn bó mật thiết với biển cả, thể hiện sự tri ân và lòng thành kính của cộng đồng ngư dân đối với thiên nhiên và tổ tiên. Năm 2024, lễ hội này đã chính thức được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, một sự kiện quan trọng khẳng định giá trị đặc biệt của nó trong kho tàng văn hóa phong phú của Việt Nam.
Sự công nhận này không chỉ là niềm tự hào của người dân địa phương, mà còn mở ra cơ hội để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa độc đáo cho các thế hệ tương lai. Lễ hội cầu ngư vạn đầm Xương Lý tiếp tục là minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của những truyền thống tốt đẹp, gắn kết cộng đồng và thúc đẩy du lịch văn hóa tại vùng biển Gia Lai.
