Lễ Hội Chùa Nành: Sự Giao Thoa Độc Đáo Giữa Phật Giáo Và Văn Hóa Dân Gian
Lễ hội chùa Nành, diễn ra tại xã Phù Đổng, là một chuỗi nghi thức liên tục và đậm chất tâm linh, kết hợp hài hòa giữa văn hóa Phật giáo và văn hóa dân gian truyền thống. Sự kiện này không chỉ thu hút đông đảo các tầng lớp nhân dân, từ già trẻ lớn bé, mà còn thể hiện sự giao lưu mạnh mẽ giữa văn hóa nội sinh và văn hóa du nhập, tạo nên một bản sắc độc đáo.
Các Nghi Lễ Đặc Sắc Và Ý Nghĩa Sâu Xa
Lễ hội bao gồm nhiều nghi thức như lễ nâng cây phan, dựng cây phướn, lễ rước Phật, Thánh, lễ lục cúng, lễ tiến hương, và đặc biệt là lễ rước âm. Mỗi nghi lễ đều mang những ý nghĩa sâu xa, gắn liền với sự tích cô gái Man Nương gặp gỡ Thiền sư Khâu Đà La vào khoảng cuối thế kỷ thứ 2, từ đó sinh ra truyền thống thờ Tứ Pháp (Mây, mưa, sấm, chớp) trong Phật giáo. Trong đó, chùa Nành thờ Phật Pháp Vân, một biểu tượng quan trọng.
Nghi lễ rước âm diễn ra đúng 0 giờ mồng 6 tháng 2 âm lịch, khi đoàn rước Phật đi từ chùa Nành đến di tích Thạch Sàng – nơi tương truyền sư Khâu Đà La từng nghỉ chân. Đoàn rước hàng trăm người trong trang phục truyền thống, với cờ phướn rợp trời, nhưng diễn ra trong yên lặng tuyệt đối. Theo quy định, không ai được nói chuyện, và ngay cả chiếc trống khẩu phát hiệu lệnh cũng bị bịt kín bằng vải, chỉ phát ra tiếng bục bục khi người đánh dùng tay gõ. Đoàn rước đi đến đâu, các hộ dân hai bên đường tắt đèn đến đó, tạo nên một không khí huyền bí. Buổi chiều, một đoàn rước Phật khổng lồ lại di chuyển theo chiều ngược lại, từ Thạch Sàng trở về chùa. Các nhà nghiên cứu giải thích, rước âm mang ý nghĩa đi trong bóng tối, còn rước dương là về trong ánh sáng, hàm ý về sự giác ngộ Phật pháp.
Lễ nâng cây phan cũng là một nghi thức hiếm có. Cây phan khổng lồ được tạo thành từ cả trăm cây tre nhỏ, và người ta không nâng trực tiếp bằng tay mà mỗi người cầm một khúc tre đực có chạc. Khi có hiệu lệnh, cây phan được nâng lên và đảo ba vòng thuận, ba vòng nghịch trước khi an vị. Cây phan vừa là biểu tượng của nhà Phật, vừa gắn với văn hóa địa phương khi tượng trưng cho khóm lúa, thể hiện sự kết nối sâu sắc.
Bối Cảnh Lịch Sử Và Văn Hóa Phong Phú
Làng Nành, tên Nôm của Phù Ninh, là một ngôi làng nổi tiếng trong hệ thống tam Cổ, ngũ Phù của đất Kinh Bắc, với ngũ Phù gồm Phù Ninh, Phù Dực, Phù Khê, Phù Đổng, và Phù Chẩn. Ngôi làng này có bề dày lịch sử đáng tự hào, từ thời Lê Trung hưng đến nay đã sản sinh năm tiến sĩ, sáu quận công, cùng nhiều văn quan, võ tướng. Thời Nguyễn, có người làng Nành làm đến chức Chánh Ngự Y và Phó Ngự Y trong triều đình.
Đặc biệt, làng Nành còn gắn liền với Hoàng hậu Nguyễn Thị Huyền, vợ Vua Lê Hiển Tông, người đã khởi lập Trường Hán học tại đây. Bà chính là thân mẫu của Công chúa Lê Ngọc Hân, người sau này kết duyên với Hoàng đế Quang Trung – Nguyễn Huệ, trở thành Hoàng hậu Lê Ngọc Hân. Làng có đến ba ngôi chùa, trong đó chùa Pháp Vân là lớn nhất, còn gọi là chùa Cả, với quy mô đồ sộ.
Công Nhận Di Sản Và Kế Hoạch Phát Huy
Trong mùa lễ hội xuân Bính Ngọ 2026, Đảng ủy và Ủy ban nhân dân xã Phù Đổng đã tổ chức công bố quyết định ghi danh lễ hội chùa Pháp Vân vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Năm 2026 cũng là thời điểm hầu hết các nghi thức quan trọng được phục dựng sát với nguyên bản nhất, cùng với nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể thao hấp dẫn, như giải đấu vật thu hút các đô vật nổi tiếng miền Bắc.
Ông Nguyễn Như Sạ, một người dân làng Nành, chia sẻ: Lễ hội chùa Nành từ xa xưa đã là một lễ hội lớn trong vùng. Trước kia, chỉ khi được mùa dân làng mới mở lễ hội lớn. Hiện nay, lễ hội được mở hằng năm. Người dân Ninh Hiệp chúng tôi rất tự hào với các nghi lễ độc đáo từ xa xưa để lại và càng tự hào hơn khi lễ hội được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Phù Đổng, ông Nguyễn Đình Quang, cho biết địa phương sẽ tiếp tục thực hiện tốt công tác quản lý và bảo tồn di sản. Xã sẽ xây dựng chương trình, kế hoạch để bảo vệ và phát huy giá trị của di sản, tập trung vào việc tuyên truyền, quảng bá, nghiên cứu, sưu tầm, và tư liệu hóa một cách hệ thống. Đồng thời, địa phương sẽ tăng cường truyền dạy và giáo dục di sản trong cộng đồng, đầu tư phục hồi để duy trì sức sống của lễ hội, và phát huy giá trị gắn với phát triển du lịch văn hóa – tâm linh tại Phù Đổng.
