Lễ hội Chùa Bà - Nước Mặn: Dấu ấn lịch sử và văn hóa độc đáo
Từ ngày 18 đến 20 tháng 3 (tức 30 tháng Giêng đến mùng 2 tháng 2 Âm lịch), dòng người đã đổ về chùa Bà tại thôn An Hòa, xã Tuy Phước Bắc, tỉnh Gia Lai để tham dự lễ hội Đô thị Nước Mặn. Theo thông tin từ UBND xã Tuy Phước Bắc, chùa Bà từ lâu đã trở thành điểm tựa tâm linh thiêng liêng, gắn bó mật thiết với đời sống tinh thần của cộng đồng địa phương.
Nguồn gốc và lịch sử hơn 400 năm
Chùa Bà, tọa lạc tại thương cảng Nước Mặn cách đây 400 năm, là nơi thờ Thiên hậu Thánh mẫu – vị thần được truyền thuyết có công cứu vớt thuyền bè mắc cạn. Từ cuối thế kỷ XVI, khi cảng thị Nước Mặn hình thành và phát triển, nơi đây đã trở thành không gian sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng. Cứ vào cuối tháng Giêng đầu tháng 2 hàng năm, người dân từ khắp nơi lại tụ họp về đây để tham gia lễ hội.
Theo dòng chảy lịch sử, cùng với sự hưng thịnh của cảng thị Nước Mặn – một thương cảng sầm uất của xứ Đàng Trong xưa, lễ hội Chùa Bà dần được hình thành và lưu truyền qua nhiều thế hệ. Vùng đất này từng là điểm giao thương quan trọng trên tuyến "Con đường tơ lụa trên biển", thu hút thương nhân từ nhiều quốc gia, góp phần tạo nên một không gian giao lưu văn hóa đa dạng và giàu bản sắc.
Khôi phục và phát triển lễ hội
Trong suốt 400 năm, lễ hội Đô thị Nước Mặn đã trải qua nhiều biến động, có thời gian bị gián đoạn. Tuy nhiên, nhờ tấm lòng của người dân và sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương, khoảng 20 năm trở lại đây, lễ hội đã được khôi phục và gìn giữ. Năm nay, UBND xã Tuy Phước Bắc cho biết, lễ hội được tổ chức với nhiều hoạt động sôi nổi, hấp dẫn và đậm đà bản sắc truyền thống.
Theo ông Lê Anh Duy, Phó Chủ tịch UBND xã Tuy Phước Bắc, lễ hội Đô thị Nước Mặn là một trong những lễ hội truyền thống có quy mô lớn ở tỉnh, với các nghi lễ trang trọng như lễ tế Thiên hậu Thánh Mẫu, Thần Hoàng làng, và Bà thai sanh (Bà Mụ) diễn ra vào đêm 30 tháng Giêng.
Phần lễ và phần hội đặc sắc
Phần lễ được tổ chức theo nghi thức truyền thống, bao gồm các nghi lễ như nghinh thần, rước sắc, rước biểu trưng Ngư - Tiều - Canh - Mục, lễ Cầu an và lễ Tế Bà. Những nghi lễ này thể hiện lòng thành kính sâu sắc của nhân dân đối với các bậc tiền nhân. Đoàn rước lễ đi qua các cung đường theo dấu tích của đô thị Nước Mặn xưa, đây là phần được nhiều người mong chờ nhất. Sau khi hoàn thành, đoàn rước lễ trở về chùa Bà để tiếp tục các nghi thức.
Ngày nay, thương cảng Nước Mặn đã không còn, nhưng đô thị Nước Mặn xưa vẫn được lưu giữ qua lễ hội Chùa Bà. Người dân tìm về đây để tưởng nhớ các vị tiền hiền đã khai hoang lập đất. Bà Võ Thị Điệp (phường Quy Nhơn, tỉnh Gia Lai) chia sẻ: "Năm nào gia đình tôi cũng về Chùa Bà dịp lễ này để cầu duyên cho con cháu. Chùa Bà rất linh thiêng, vì thế chúng tôi luôn duy trì truyền thống này."
Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Với những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng, lễ hội Chùa Bà - Cảng thị Nước Mặn đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2022. Để góp phần giữ gìn những giá trị tốt đẹp, nhiều gia đình trong khu vực đã thắp đèn lồng và treo cờ hai bên tuyến đường trong dịp lễ hội.
Sau phần lễ là phần hội với nhiều hoạt động và trò chơi dân gian như hô bài chòi, thu hút đông đảo người dân và du khách. UBND xã Tuy Phước Bắc nhấn mạnh, lễ hội năm 2026 được tổ chức trong bối cảnh ý nghĩa khi nhiều địa phương trên cả nước đang hưởng ứng Năm Du lịch Quốc gia do tỉnh Gia Lai đăng cai.
Góp phần quảng bá du lịch địa phương
Lễ hội này cũng là dịp để địa phương góp phần vào chuỗi hoạt động văn hóa - du lịch chung của tỉnh, qua đó giới thiệu và quảng bá những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc của vùng đất Tuy Phước Bắc và tỉnh Gia Lai đến với du khách trong và ngoài nước.
Anh Jens Boettcher, một du khách nước ngoài, hào hứng chia sẻ về trải nghiệm lần đầu tham gia lễ hội: "Người dân ở đây rất nhiệt tình, và lễ hội thật sự đặc sắc. Đây là những điều tôi cảm thấy rất thú vị mỗi khi trở về quê hương của vợ tôi tại xã Tuy Phước."
Lễ hội Chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn, với tuổi đời hơn 400 năm, không chỉ là một di sản văn hóa phi vật thể độc đáo mà còn là dấu ấn của một thương cảng phồn thịnh ở xứ Đàng Trong xưa, tiếp tục được bảo tồn và phát huy trong đời sống hiện đại.
