Từ năm 1923, giới chủ người Pháp đã thành lập Công ty Nông nghiệp chè và cà phê tỉnh Kon Tum (An Nam), hay còn gọi là Compagnie Agricole des Thés et Cafés du Kon Tum (An Nam), viết tắt là CATECKA. Người dân địa phương quen gọi nơi này là đồn điền chè Bàu Cạn.
Tầm nhìn khoa học từ hơn một thế kỷ trước
Việc lựa chọn vùng đất này để phát triển cây chè và cà phê cho thấy tầm nhìn chiến lược cùng cơ sở khoa học vững chắc của các chủ đồn điền và giới nghiên cứu địa lý, canh nông thời bấy giờ. Khu vực này là một cao nguyên tương đối bằng phẳng, nằm ở độ cao khoảng 700 mét so với mực nước biển. Nơi đây sở hữu đất bazan màu mỡ, nguồn nước dồi dào và khí hậu ôn hòa, tọa lạc dưới chân núi lửa Hàm Rồng (xã Bàu Cạn, Gia Lai).
Đồn điền chè Bàu Cạn, với những vùng chè xanh ngút tầm mắt, lưu giữ dấu ấn đậm nét về tiến trình phát triển lịch sử và văn hóa của vùng cao nguyên.
Quy mô mở rộng nhanh chóng và sức hút đầu tư
Năm 1928, diện tích đồn điền đạt 680 ha với 4,8 triệu cây chè. Chỉ sau một năm, quy mô đã tăng lên 900 ha với 5,8 triệu cây. Theo các tư liệu của người Pháp còn lưu giữ, sản phẩm từ chè Bàu Cạn nhanh chóng được giới quý tộc châu Âu và châu Á ưa chuộng, đặc biệt là chè đen.
Sức hút của loại nông sản này đã thu hút nhiều nhà đầu tư tham gia hợp tác phát triển đồn điền. Báo cáo tại hội nghị toàn thể thường kỳ ngày 30 tháng 9 năm 1930 cho thấy công ty có vốn đầu tư lên đến 15 triệu franc, chia thành 150.000 cổ phần – một con số rất lớn vào thời điểm đó. Đồn điền chè Bàu Cạn vì thế trở thành một trong những cơ sở sản xuất, kinh doanh phát đạt nhất khu vực bấy giờ.
Nhà máy thủy điện cổ xưa nhất Việt Nam
Đến năm 1950, người Pháp xây dựng nhà máy thủy điện Bàu Cạn với công suất 0,172 MW bên dòng suối Ia Púch, cách đồn điền chè vài trăm mét. Đây được xem là công trình thủy điện đầu tiên ở bắc Tây Nguyên và là nhà máy thứ hai tại Việt Nam, sau thủy điện Suối Vàng (xây dựng năm 1943, tại Lâm Đồng).
Công trình này đến nay vẫn còn hoạt động, với hệ thống máy móc gần như nguyên vẹn. Thủy điện Bàu Cạn được đánh giá là một trong những nhà máy thủy điện cổ xưa nhất Việt Nam và thuộc nhóm lâu đời ở khu vực Đông Nam Á. Không chỉ cung cấp điện cho hoạt động của đồn điền, từ năm 1951, thủy điện này còn bán điện cho đô thị Pleiku trong một thời gian dài.
Hệ thống vận hành khoa học và bền vững
Cùng với việc mở rộng diện tích chè, cà phê, nhà máy thủy điện tại đây được vận hành theo quy trình bài bản, mang tính khoa học cao. Đến nay, 21 trạm bơm do người Pháp xây dựng vẫn còn được sử dụng để cung cấp nước tưới cho vùng chuyên canh chè. Hệ thống đường điện từ nhà máy thủy điện dẫn về khu sản xuất vẫn hoạt động ổn định. Song song với cây chè, cà phê cũng được đưa vào trồng tại khu vực này ngay từ những năm đầu hình thành đồn điền.
Những cối nghiền chè từ thời thành lập đồn điền đến nay vẫn còn hoạt động. Hệ thống máy móc, nhà xưởng được bố trí rất khoa học, bài bản. Khu nhà ở dành cho các thầy ký vẫn còn được gìn giữ, trở thành điểm đến thu hút du khách.
Tiềm năng du lịch hấp dẫn
Nếu được quan tâm, bảo tồn đúng mức và gìn giữ cẩn thận, đồn điền chè Bàu Cạn hoàn toàn có thể trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách khi đặt chân đến cao nguyên Gia Lai. Một tour khám phá quy mô nhỏ sẽ mang lại nhiều trải nghiệm bất ngờ, thú vị và giàu sức cuốn hút.
Suối Ia Púch được giới chủ người Pháp lựa chọn làm nguồn cấp nước phục vụ vận hành nhà máy thủy điện. Hệ thống ống dẫn nước phục vụ tưới tiêu cho vùng chè đến nay vẫn hoạt động ổn định. Khu nhà trực với còi báo xả lũ tại đồn điền chè Bàu Cạn cũng là một điểm nhấn thú vị.
