Hành trình tìm lại dấu tích đường sắt răng cưa Tháp Chàm - Đà Lạt giữa núi rừng
Sáng đầu xuân ở Phan Rang - Tháp Chàm, thuộc tỉnh Khánh Hòa ngày nay, nắng vàng óng ả phủ lên những ruộng nho xanh mướt. Từ vùng đồng bằng nắng gió này, chúng tôi bắt đầu cuộc hành trình lần theo dấu vết của tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm - Đà Lạt, một cung đường từng được xem là kỳ tích giữa đại ngàn Đông Dương.
Kỳ tích kỹ thuật giữa núi rừng
Nhìn trên bản đồ, tuyến đường sắt Tháp Chàm - Đà Lạt không phải là dài nhất, nhưng trên thực địa, đây thực sự là một kỳ tích về mặt kỹ thuật. Tuyến đường bám sát theo sườn núi hiểm trở, xuyên qua các thung lũng sâu và vượt đèo dốc bằng công nghệ đường sắt răng cưa độc nhất vô nhị tại Việt Nam.
Theo dấu đường ray cũ từ Ga Tháp Chàm
Từ Ga Tháp Chàm, chúng tôi men theo quốc lộ 27A để tìm kiếm vết tích của đường ray cũ. Dấu tích đầu tiên và còn khá nguyên vẹn chính là cầu sắt Tân Mỹ, hay còn được người dân địa phương quen gọi là "cầu Đen". Trước năm 1972, cây cầu này là tuyến độc đạo vừa phục vụ đường bộ, vừa là đường sắt bắc qua sông Cái Phan Rang tại xã Mỹ Sơn.
Hiện nay, những dầm thép của cầu Đen đã nhuốm màu thời gian, lớp sơn bong tróc nhưng từng nhịp cầu vẫn giữ được nét vững chãi bắc qua dòng nước. Cụ Nguyễn Văn Biên, 88 tuổi, nhớ lại tiếng bánh sắt ầm ầm qua cầu như thác đổ, khi đây là tuyến độc đạo kết nối hai miền ngược xuôi.
Dấu tích rõ nét ở vùng Ninh Sơn và Lâm Sơn
Càng tiến sâu vào vùng Ninh Sơn, Lâm Sơn, dấu tích của tuyến đường răng cưa càng trở nên rõ ràng hơn. Những mố cầu nằm chơ vơ giữa lau lách, bờ taluy lạ lẫm, và những con đường đất thẳng tắp không giống với lối mòn nông thôn thông thường. Tại một số đoạn, dấu tích gần như biến mất do bị nhà cửa và công trình mới phủ lên.
Cụ Nguyễn Ngọc Phúc, 85 tuổi, ở xã Quảng Sơn, huyện Ninh Sơn, kể rằng ngày xưa, mỗi khi nghe tiếng còi tàu vang lên, trẻ con trong làng lại ùa ra xem. Tàu chạy chậm nhưng nhộn nhịp, chở đầy nông sản và cá biển từ vùng biển lên cao nguyên.
Khám phá Ga Sông Pha và các hầm xuyên núi
Rời Ninh Sơn, chúng tôi đến chân đèo Ngoạn Mục, nay thuộc xã Lâm Sơn, tỉnh Khánh Hòa. Men theo con đường nhỏ giữa vườn cây của thôn Gòn, chúng tôi được tận mắt chứng kiến Ga Sông Pha và các đề pô cũ đã phủ đầy rêu phong. Càng đi sâu vào rừng, chúng tôi càng chứng kiến nhiều dấu tích về tuyến đường sắt xưa cũ, bao gồm các mố cầu và hầm xuyên núi với ánh sáng huyền ảo ở hai đầu.
Chính tại những đoạn hầm đèo dốc này, hệ thống răng cưa được lắp đặt để đầu máy có thể leo độ dốc lên tới 12%, biến tuyến đường sắt Tháp Chàm - Đà Lạt trở thành một trong những tuyến răng cưa độc đáo bậc nhất châu Á.
Quá khứ trở thành hành trình khám phá
Ngày nay, tuyến đường sắt Tháp Chàm - Đà Lạt không còn hoạt động trọn vẹn, chỉ một đoạn ngắn từ Đà Lạt đến Trại Mát được khôi phục để khai thác du lịch. Tuy nhiên, sự dang dở này lại mở ra một hành trình khám phá mới, thu hút nhiều nhóm bạn trẻ tổ chức trekking để "săn dấu tích" của tuyến tàu cũ.
Nguyễn Phúc Chương, một bạn trẻ từ TP.HCM, chia sẻ cảm giác như chạm vào lịch sử khi đứng trong những hầm tàu phủ rêu và nhìn những đoạn cầu hoen rỉ giữa rừng thông.
Ý tưởng phục dựng và tương lai của tuyến đường sắt
Trong những năm gần đây, ý tưởng phục dựng tuyến đường sắt răng cưa Tháp Chàm - Đà Lạt thỉnh thoảng lại được nhắc đến, đánh thức ký ức và niềm tự hào của người dân địa phương. Tuy nhiên, việc phục dựng không hề đơn giản do những thách thức về địa hình, chi phí, kỹ thuật và giải phóng mặt bằng.
Một số ý kiến đề xuất chỉ phục dựng một đoạn đặc trưng, đặc biệt là những đoạn răng cưa, để tạo ra sản phẩm du lịch độc đáo, giúp ký ức về hành trình "có một không hai" này tiếp tục sống trong lòng du khách.
