Cam Lộ: Hành trình khám phá di sản từ thành Tân Sở đến giếng cổ và vườn chè trăm năm
Vào cuối thế kỷ 19, vùng đất Cam Lộ đã được phe chủ chiến của triều Nguyễn lựa chọn để xây dựng thành Tân Sở, một căn cứ chiến lược quan trọng. Sau sự kiện kinh thành Huế thất thủ vào đêm mồng 4, rạng sáng mồng 5 tháng 7 năm 1885, đại thần Tôn Thất Thuyết đã hộ tống Vua Hàm Nghi cùng đoàn tùy tùng rời khỏi Huế, tiến về Tân Sở. Tại đây, vào ngày 13 tháng 7 năm 1885, Vua Hàm Nghi đã ban hành Dụ Cần Vương, kêu gọi toàn dân đứng lên chống lại thực dân Pháp xâm lược. Lời hiệu triệu này đã thổi bùng ngọn lửa yêu nước trong lòng các tầng lớp văn thân, sĩ phu và nhân dân từ Bắc chí Nam, biến Tân Sở trở thành linh hồn của phong trào Cần Vương anh hùng.
Di tích quốc gia thành Tân Sở: Nơi lưu giữ tinh thần Cần Vương
Dù thời gian và bom đạn chiến tranh đã làm mờ đi nhiều dấu tích, nhưng tinh thần Cần Vương vẫn luôn là mạch ngầm chảy mãi trong ký ức của người dân Quảng Trị. Để tri ân các bậc tiền nhân, vào tháng 7 năm 2020, Đền thờ Vua Hàm Nghi và các tướng sĩ Cần Vương đã được khánh thành tại thôn Mai Đàn, nằm trong khuôn viên Di tích quốc gia thành Tân Sở. Công trình này mang đậm nét kiến trúc cung đình nhà Nguyễn với 5 gian thờ uy nghiêm. Gian chính giữa thờ Vua Hàm Nghi, hai bên là bài vị của Binh bộ Thượng thư Tôn Thất Thuyết, Kỳ vỹ Quận công Nguyễn Văn Tường cùng nhiều tướng sĩ, sĩ phu đã xả thân vì đại nghĩa dân tộc.
Hiện nay, đền thờ không chỉ là điểm đến thu hút du khách trong và ngoài nước, mà còn trở thành địa chỉ đỏ cho những lớp học lịch sử sinh động. Các thế hệ học sinh từ khắp nơi tìm về đây để soi mình vào quá khứ, hun đúc lòng yêu nước và tự hào về truyền thống dân tộc. Đồng chí Đỗ Văn Bình, Bí thư Đảng ủy xã Cam Lộ, chia sẻ rằng địa phương đang nỗ lực phát huy giá trị di tích này.
Hệ thống giếng cổ: Di sản quý báu từ người Chăm xưa
Rời khỏi Di tích quốc gia thành Tân Sở, hành trình khám phá Cam Lộ đưa du khách đến với những điều kỳ diệu ẩn sâu trong lòng đất - đó là hệ thống giếng cổ có niên đại khoảng 5 thế kỷ. Theo các nhà nghiên cứu, đây là di sản quý báu mà người Chăm cổ để lại, minh chứng cho sự giao thoa văn hóa lâu đời. Tại thôn Bảng Sơn 3, giếng Cây Phượng hiện lên như một viên ngọc quý vừa được mài sáng, với cấu trúc độc đáo: lưng tựa vào đồi đất đỏ, mặt hướng về phía ruộng đồng, được xây dựng chủ yếu bằng đá tổ ong và gỗ trai - những loại vật liệu bền bỉ với thời gian.
Điều đặc biệt khiến du khách không khỏi ngỡ ngàng chính là đặc tính "đông ấm, hạ mát" của nguồn nước. Giữa cái nắng cháy da cháy thịt của miền Trung, nước giếng vẫn mát lạnh và trong veo; khi mùa đông lạnh giá, hơi nước lại tỏa ra ấm áp. Nguồn nước này không bao giờ cạn, đã nuôi dưỡng bao thế hệ dân làng qua nhiều thế kỷ. Tuy nhiên, có giai đoạn những báu vật này suýt bị lãng quên dưới lớp bùn đất do chiến tranh và thiên tai. Thật cảm động khi chính người dân xóm Cây Phượng và những người con xa quê đã cùng nhau đóng góp gần 120 triệu đồng cùng hàng trăm ngày công, bền bỉ suốt 5 năm để tôn tạo lại giếng cổ. Sự chung tay này minh chứng cho sức sống mãnh liệt của văn hóa cộng đồng làng xã. Hiện nay, Cam Lộ còn khoảng 15 giếng cổ như vậy, mỗi giếng đều là một chứng tích lịch sử sống động.
Vườn chè cổ thụ vùng Cùa: Kỷ vật của tiền nhân
Nếu giếng cổ là "mạch máu" của Cam Lộ, thì những vườn chè cổ thụ ở vùng Cùa chính là "lá phổi" xanh tươi của vùng đất này. Du khách dễ dàng bị choáng ngợp trước những gốc chè có tuổi đời hàng thế kỷ, với thân cây to gần bằng vòng tay người ôm, xù xì rêu phong và nhuốm màu sương gió. Nhiều cây chè cao từ 5 đến 10 mét, cành lá sum suê, vươn cao như những nhân chứng lịch sử.
Bà Hoàng Thị Thoại ở thôn Mai Trung, nay đã 76 tuổi, vẫn hằng ngày chăm chút cho vườn chè cổ mà bà nội của chồng để lại, với tuổi đời từ 100 đến hơn 200 năm. Vườn chè từng có tới 250 gốc, một số cây đã chết vì tuổi già, nay còn gần 100 gốc. Với người dân vùng này, cây chè không chỉ là cây trồng mang lại giá trị kinh tế, mà còn là kỷ vật của tiền nhân, là niềm tự hào của vùng quê cách mạng. Chè cổ ở vùng Cùa nổi danh khắp vùng bởi hương vị đậm đà không đâu sánh kịp. Nước chè có màu vàng mật ong, trong vắt, mang vị ngọt hậu thanh tao. Người dân nơi đây thường có câu: "Chè vùng Cùa om với nước giếng cổ thì ngon không gì bằng". Đó là sự kết hợp hoàn hảo giữa tinh túy từ lòng đất và tinh hoa từ khí trời, tạo nên một nét văn hóa ẩm thực đặc trưng của Quảng Trị.
Định hướng phát triển du lịch bền vững
Đứng trước những tiềm năng to lớn ấy, xã Cam Lộ đang nỗ lực hiện thực hóa định hướng phát triển du lịch bền vững. Theo đồng chí Đỗ Văn Bình, địa phương xác định di tích đền thờ Vua Hàm Nghi là điểm nhấn để kết nối các địa danh lịch sử trên tuyến Đường 9 - Nam Lào huyền thoại, cùng với Trụ sở Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền nam Việt Nam và di tích 241. Tầm nhìn của Cam Lộ không chỉ dừng lại ở du lịch tham quan đơn thuần, mà còn hướng tới mô hình du lịch trải nghiệm nông thôn mới. Du khách đến đây sẽ được sống trong không gian lịch sử cách mạng, thưởng thức bát nước chè xanh om từ giếng cổ và lắng nghe những câu chuyện kể về lòng yêu nước của người dân vùng đất lửa.
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Trị Hồ Văn Hoan cho biết, trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, Cam Lộ vẫn giữ được những giá trị nguyên bản, quý giá. Nỗ lực bảo tồn di tích, hồi sinh giếng cổ và giữ gìn vườn chè cổ thụ của người dân chính là cách họ tri ân quá khứ và xây dựng tương lai. Cam Lộ hôm nay không chỉ là một địa danh trên bản đồ du lịch phía Tây Quảng Trị, mà còn là một biểu tượng của sự giao thoa giữa lịch sử hào hùng và nét đẹp văn hóa truyền thống, mời gọi du khách phương xa về với mạch nguồn di sản. Đây là hướng đi đúng đắn, nhằm phát huy sức mạnh nội lực, biến di sản thành nguồn lực, góp phần nâng cao đời sống cho người dân và bảo tồn giá trị văn hóa cho thế hệ mai sau.
