TS Phạm Thị Huệ - 'Linh hồn' của hành trình bảo vệ ký ức dân tộc
Mặc dù đã nghỉ hưu được 13 năm, Tiến sĩ Phạm Thị Huệ vẫn được cộng đồng chuyên môn xem là 'linh hồn' của ấn phẩm 'Đồng hành cùng di sản – Từ lưu trữ quốc gia đến lưu trữ nhân dân'. Cùng đồng chủ biên với TS Nguyễn Xuân Hoài, nhưng chính trái tim và tâm huyết của bà đã thổi hồn vào công trình đặc biệt này. Với TS Huệ, công tác lưu trữ không đơn thuần là nghiệp vụ hành chính khô khan, mà là một hành trình thiêng liêng bảo vệ ký ức của cả dân tộc.
Từ kho lưu trữ quốc gia đến trái tim cộng đồng
Trong suốt nhiều năm công tác tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV, TS Phạm Thị Huệ đã trực tiếp tham gia vào mọi công đoạn quan trọng: sưu tầm, bảo quản, chỉnh lý và phát huy giá trị của khối mộc bản quý giá. Đây chính là di sản tư liệu thế giới đã được UNESCO vinh danh. Bà từng chia sẻ một cách xúc động rằng, mỗi tấm mộc bản không chỉ đơn giản là bản khắc gỗ, mà thực sự là 'trang sử sống', chứa đựng trí tuệ sâu sắc và tầm nhìn quản trị vượt thời gian của cha ông ta.
Từ những trải nghiệm thực tiễn quý báu đó, cuốn sách mới đã đưa ra một thông điệp rõ ràng và mạnh mẽ: lưu trữ không nên bị coi là phạm trù 'bí mật' khép kín trong các kho tàng nhà nước. Thay vào đó, nó cần được lan tỏa rộng rãi để cộng đồng cùng tham gia gìn giữ và bảo vệ. Nhóm tác giả đã đề xuất một khái niệm quan trọng: bên cạnh hệ thống lưu trữ quốc gia, chúng ta cần phát triển mạnh mẽ 'lưu trữ nhân dân'.
Đây chính là nơi những tài liệu gia đình, dòng tộc, tôn giáo, làng xã được trân trọng và bảo tồn một cách bài bản. Khi mỗi người dân đều ý thức được rằng những bức thư cũ, cuốn gia phả, sắc phong hay bản kinh cổ trong nhà mình đều là di sản quý giá, thì hành trình bảo tồn sẽ không còn đơn độc nữa.
Tri ân những người thầm lặng giữ ký ức
Một điểm nhấn đáng chú ý trong cuốn sách 'Đồng hành cùng di sản' chính là cách tác phẩm gián tiếp tôn vinh những cá nhân, tập thể đã âm thầm cộng tác với các Trung tâm Lưu trữ Quốc gia trong suốt nhiều thập niên qua. Đó là:
- Các nhà nghiên cứu, cán bộ chuyên môn tận tụy
- Đội ngũ nhà báo, đại sứ các nước hỗ trợ
- Những người dân tự nguyện cung cấp tư liệu quý
- Các tổ chức tôn giáo gìn giữ kinh sách cổ
- Những dòng họ kiên trì bảo tồn gia phả qua nhiều thế hệ
Chính những con người thầm lặng này đã góp phần làm giàu thêm khối di sản tư liệu đồ sộ của quốc gia, đặc biệt là Châu bản triều Nguyễn và mộc bản Triều Nguyễn – hai di sản tiêu biểu đã được thế giới công nhận.
Với độ dày trên 700 trang và gần 100 bài viết được chọn lọc, cuốn sách không chỉ là tiếng nói học thuật có giá trị, mà còn là lời tri ân sâu sắc đến những 'người giữ ký ức' thầm lặng của dân tộc. Trong lời giới thiệu đầy tâm huyết, TS Trần Hoàng – Phó chủ tịch Hội Văn thư lưu trữ Việt Nam, nguyên Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước – đã viết: 'Cuốn sách là một góc ký ức chân thực, là những trang nhật ký sống động. Tất cả các bài viết đều là sự thật được minh chứng bằng những hình ảnh cụ thể vào đúng thời điểm đó, về con người đó, về sự kiện mà bài viết đề cập tới'.
Lưu trữ trong kỷ nguyên số và tư duy mới
Trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ và hội nhập quốc tế sâu rộng, tác phẩm này cũng bàn luận sâu sắc về việc ứng dụng công nghệ hiện đại, số hóa tư liệu, và mở rộng khả năng tiếp cận để di sản không còn 'nằm im' trong kho lưu trữ. Khi các dữ liệu quý được số hóa bài bản, khi những câu chuyện lịch sử được kể lại bằng công nghệ mới và phương pháp truyền tải sáng tạo, di sản hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực quý giá cho giáo dục, du lịch và sáng tạo văn hóa.
Tuy nhiên, điều quan trọng nhất mà TS Phạm Thị Huệ muốn gửi gắm qua công trình này là sự thay đổi nhận thức cơ bản: lưu trữ không phải là việc riêng của các cơ quan nhà nước, mà phải trở thành trách nhiệm chung của toàn xã hội. Mỗi tài liệu được gìn giữ cẩn thận hôm nay đều có thể trở thành 'báu vật' vô giá cho các thế hệ mai sau.
'Đồng hành cùng di sản – Từ lưu trữ quốc gia đến lưu trữ nhân dân' vì thế không chỉ mở rộng biên độ nghiên cứu học thuật, mà còn mở ra một cách nghĩ hoàn toàn mới: di sản chỉ thật sự sống và tỏa sáng khi có cả cộng đồng cùng đồng hành, cùng gìn giữ và cùng phát huy giá trị.
