Tranh cãi trùng tu Minh Khiêm đường: Sai lệch cửa, sao trần và bài học đắt giá
Dự án trùng tu Minh Khiêm đường, nhà hát cổ trong lăng vua Tự Đức tại Huế, đã vấp phải nhiều tranh cãi từ các nhà nghiên cứu và chuyên gia di sản. Những chi tiết được cho là không đúng với nguyên gốc của di tích so với thời điểm hạ giải đã làm dấy lên lo ngại về chất lượng công tác bảo tồn.
Những điểm sai lệch gây bức xúc
Theo ông Nguyễn Tấn Anh Phong thuộc nhóm Tân đô thành hiếu cổ, hình ảnh tư liệu và các ghi chép của người Pháp cho thấy việc trùng tu có nhiều sai lệch. Cụ thể, ở vị trí đầu hồi phía đông (phía điện Hòa Khiêm), trước khi hạ giải có 5 ô cửa, gồm 2 cửa lớn và 2 cửa nhỏ hai bên, cùng 1 cửa chính giữa. Tuy nhiên, khi trùng tu, đơn vị thi công đã dùng vách ván bịt kín 2 ô cửa chính này.
Ngoài ra, các chi tiết trang trí vẽ tinh tú, mặt trăng, mặt trời trên trần gỗ bên trong nhà hát cũng không được thực hiện đúng theo nguyên gốc. Một ô trên cao chính giữa đặt 2 thang gỗ đi lên, được ghi chép của người Pháp gọi là loggia có đặt long đình, cũng gây tranh cãi về công năng sử dụng.
Lý giải từ đơn vị trùng tu và phản biện của chuyên gia
Tại buổi họp vào sáng 14.4, ông Hồ Hữu Hành, Giám đốc Công ty CP Tu bổ di tích Huế, đã báo cáo quá trình hạ giải và trùng tu. Ông Hành cho biết, vị trí 2 ô cửa theo hiện trạng khi hạ giải có 2 bộ cửa lớn với cấu trúc lạ, không đúng quy chuẩn trong khu vực lăng Tự Đức. "Chúng tôi cho rằng đây là 2 ô cửa được làm thêm sau này do thay đổi công năng sử dụng", ông Hành nhận định. Từ đó, đơn vị đã làm hệ thống vách ván thay thế.
Về phần tinh tú trên trần, hiện trạng đã bị bong tróc, hư hỏng, chỉ còn 143 điểm vẽ sơ đồ các vì sao. Sau khi phục hồi, đơn vị trùng tu đã hoàn thiện lại thành 183 vị trí các vì sao.
Tuy nhiên, ông Nguyễn Phước Hải Trung, Phó giám đốc Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế, bày tỏ sự bức xúc khi không được tham vấn về việc này. Ông Trung khẳng định, căn cứ vào nguyên tắc xây dựng nhà hát cung đình triều Nguyễn, tiêu biểu là nhà hát Duyệt Thị đường, khu vực sau sân khấu luôn phải có 2 cửa: cửa sinh cho diễn viên sống và cửa tử cho diễn viên đóng vai tử. Cùng với hiện trạng trước khi hạ giải, ông Trung khẳng định có 2 ô cửa này.
Giải mã nghi ngờ và điều chỉnh cần thiết
Về vị trí nhà vua ngồi khi xem biểu diễn, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa cho rằng vị trí này trùng với phương vị treo bức hoành có tên Minh Khiêm đường. "Bức hoành hướng ra phương nào thì nhà vua ngồi hướng ra phương đó", ông Hoa khẳng định. Ý kiến này được hầu hết mọi người đồng thuận.
Ông Hải Trung bổ sung: Minh Khiêm đường được xây dựng từ 1865 đến 1867, có công năng sử dụng qua 2 giai đoạn: khi nhà vua còn sống (1867-1883) và sau khi nhà vua băng hà. Khi còn sống, nhà vua thường xem biểu diễn nghệ thuật sân khấu, nhất là hát bội, tại nhà hát. Vị trí và phương vị nhà vua ngồi đúng theo phương vị mà nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa đưa ra. Sau khi nhà vua băng hà, người ta đã đặt vị trí mang tính biểu tượng của nhà vua ở ngay vị trí loggia có long đình.
Về hình vẽ sơ đồ các vì sao trên trần nhà, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa cho biết, từ cơ sở lý thuyết về vũ trụ của cổ học phương Đông liên quan đến các chòm sao thuộc nhị thập bát tú, người xưa đã đưa ra các chòm sao Huyền võ, Chu tước, Thanh long và Bạch hổ, tổng cộng có 160 vì sao, chứ không phải 183 như đơn vị trùng tu đã vẽ.
Ông Hải Trung cho biết thêm, theo mô tả của nhà nghiên cứu Phan Thuận An là khá tin cậy. Phương án để phục hồi lại sơ đồ là hoàn toàn có cơ sở khoa học và thực tiễn, vì hiện các sơ đồ này vẫn còn ở di tích Khâm Thiên giám và trên chuông đồng triều Nguyễn.
Kết luận và bài học rút ra
Kết luận tại cuộc họp, ông Hoàng Việt Trung, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di tích cố đô Huế, đánh giá những ý kiến đóng góp của các nhà nghiên cứu là rất tâm huyết và trách nhiệm. Ông yêu cầu ban quản lý dự án rút ra bài học, nghiêm túc tiếp thu, trình hội đồng khoa học để chỉnh sửa.
Theo đó, sẽ khôi phục 2 ô cửa như hiện trạng của di tích (tức 2 ô cửa lớn đã bị ngăn vách ván), hoàn thiện sơ đồ các chòm sao trên trần theo đúng nguyên bản và sẽ tiến hành lắp các ngôi sao bằng chất liệu thủy tinh có bọc đồng như mô tả của nhà nghiên cứu Phan Thuận An trong Tuyển tập những bài nghiên cứu về triều Nguyễn.
Sự việc này cho thấy tầm quan trọng của việc tham vấn chuyên gia trong công tác trùng tu di tích, đảm bảo tính nguyên gốc và giá trị lịch sử được bảo tồn một cách chính xác và tôn trọng.
