Tháp Pô Sah Inư: Kiệt tác kiến trúc Chăm cổ trên đỉnh đồi Phan Thiết
Nằm trên đỉnh đồi cao nhìn ra biển Phan Thiết, thuộc phường Phú Thủy, tỉnh Lâm Đồng, tháp Pô Sah Inư không chỉ là một công trình kiến trúc Chăm cổ đặc sắc mà còn ẩn chứa nhiều lớp trầm tích lịch sử, truyền thuyết và văn hóa. Hàng trăm năm qua, câu chuyện về nữ vương Pô Sah Inư vẫn còn nhiều bí ẩn, tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt cho di tích này trong hành trình khám phá di sản Chăm tại miền Trung Việt Nam.
Truyền thuyết và khảo cổ: Sự song hành huyền bí
Theo đại diện Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng, trong dân gian, tháp được xây dựng để thờ nữ vương Pô Sah Inư – người có công mở mang bờ cõi và giữ nước cho vương quốc Chămpa. Truyền thuyết Chăm đưa ra nhiều giả thuyết: một số cho rằng Pô Sah Inư chính là Bà Tranh, công chúa con vua Trà Chanh ở thế kỷ 17, một nữ tướng tài giỏi từng lập căn cứ phòng thủ tại vùng Sông Lũy; một truyền thuyết khác kể rằng bà là công chúa xinh đẹp phải từ bỏ tình yêu vì khác biệt tôn giáo, sau đó kế vị vua cha và trị vì vương quốc.
Tuy nhiên, các nghiên cứu khảo cổ và kiến trúc lại cho thấy niên đại của nhóm tháp cổ hơn nhiều. Kết quả khảo sát thực địa, khai quật và phân tích phong cách nghệ thuật xác định tháp Pô Sah Inư mang phong cách Hòa Lai – một phong cách kiến trúc Chăm phát triển từ thế kỷ VIII đến IX. Sự chênh lệch niên đại này cho thấy khả năng di tích từng được sử dụng thờ nhiều nhân vật qua các thời kỳ, từ thần linh đến các vị vua Chăm sau này.
Kiến trúc tinh xảo và giá trị nghệ thuật
Nhóm tháp gồm một tháp chính và hai tháp phụ, bố cục hài hòa trên đỉnh đồi cao, tạo nên tổng thể kiến trúc thanh thoát và cân đối. Đặc trưng của phong cách Hòa Lai thể hiện rõ ở thân tháp với các trụ tròn, vòm cuốn và hoa văn gạch chạm khắc tinh xảo. Các tầng tháp được tạo hình vươn cao, với hệ thống gờ co bằng gạch chạy quanh thân, vừa mang giá trị trang trí vừa đóng vai trò kết cấu chịu lực.
Những vòm cửa giả với hoa văn chạm khắc sâu, liên kết gạch liền mạch tạo cảm giác như được đúc khuôn, thể hiện trình độ kỹ thuật điêu luyện của nghệ nhân Chăm. Đặc biệt, tháp N3 có nhiều chi tiết độc đáo như hệ vòm cửa cong sâu và trụ áp tường hình vuông ở tầng trên, tạo nên nét riêng hiếm thấy. Không chỉ là công trình kiến trúc, tháp Pô Sah Inư còn là minh chứng cho sự giao thoa giữa nghệ thuật và thiên nhiên, nơi bàn tay con người hòa quyện cùng cảnh quan đồi cát và biển trời miền Trung.
Không gian văn hóa sống động và hoạt động bảo tồn
Hàng năm, đông đảo người Chăm từ các vùng lân cận đến tháp Pô Sah Inư cúng, viếng cầu bình an, làm lễ cầu mưa, cầu cho những chuyến đi biển được bình yên, cùng những nghi lễ truyền thống khác. Đặc biệt, dịp lễ hội Katê diễn ra vào tháng 7 Chăm lịch (khoảng tháng 9 - 10 dương lịch) thu hút nhiều người tham gia với các hoạt động ca hát, nhảy múa dưới chân tháp.
Bà Lư Thái Tuyên – Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng cho biết: "Tháp Pô Sah Inư là một trong những di tích kiến trúc nghệ thuật cổ kính nhất của vương quốc Chămpa còn lại tương đối nguyên vẹn đến ngày nay ở miền Trung Việt Nam, phản ánh chiều sâu văn hóa Chăm tại địa phương. Điều đặc biệt ở di tích này là sự tồn tại song song giữa truyền thuyết dân gian và giá trị khảo cổ học, chính sự huyền bí ấy đã góp phần tạo nên sức sống lâu dài cho di sản."
Theo bà Tuyên, công tác bảo tồn di tích không chỉ dừng lại ở trùng tu mà còn chú trọng phục dựng không gian văn hóa Chăm thông qua các hoạt động như tổ chức lễ hội truyền thống, trình diễn nghệ thuật dân gian, nghề truyền thống và giới thiệu ẩm thực đặc trưng. Di tích đã được Bộ VHTTDL xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia vào năm 1991.
Điểm đến du lịch văn hóa hấp dẫn
Không chỉ là công trình kiến trúc Chăm cổ hàng nghìn năm tuổi, khu di tích tháp Pô Sah Inư đang dần trở thành điểm đến văn hóa – du lịch hấp dẫn mỗi dịp đầu năm. Những ngày Tết Bính Ngọ 2026, nơi đây thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước nhờ chuỗi hoạt động văn hóa dân gian Chăm đặc sắc.
Du khách đến đây không chỉ tham quan di tích mà còn hào hứng trải nghiệm các hoạt động như làm gốm, dệt thổ cẩm, thưởng thức nghệ thuật dân gian Chăm ngay tại khuôn viên di tích. Sân khấu biểu diễn nghệ thuật dân gian đặt bên cạnh cụm tháp chính với không gian rộng rãi đã tạo thuận lợi cho du khách thưởng thức các tiết mục ca, múa, biểu diễn nhạc cụ truyền thống.
Chị Lê Trần Quỳnh Anh, một du khách từ Hà Nội, chia sẻ: "Gia đình tôi thường du xuân mùng 2 Tết. Năm nay chọn Phan Thiết và ghé tháp Chăm đầu tiên. Ngoài tham quan di tích cổ, chúng tôi rất bất ngờ khi được xem biểu diễn nghệ thuật Chăm, trải nghiệm làm gốm, dệt thổ cẩm. Không khí vừa vui vừa rất ý nghĩa."
Ông Trần Đức Dũng – Phụ trách quản lý tháp Pô Sah Inư nhấn mạnh: "Tháp Pô Sah Inư không chỉ là di tích kiến trúc Chăm cổ mà còn là không gian văn hóa sống. Những năm gần đây, chúng tôi tập trung làm mới trải nghiệm cho du khách bằng cách đưa các hoạt động nghệ thuật, nghề truyền thống vào trong khu di tích, để du khách không chỉ 'xem' mà còn 'chạm' vào di sản." Lượng khách tăng đều qua từng năm, đặc biệt vào các dịp lễ, Tết, cho thấy xu hướng du lịch trải nghiệm văn hóa đang ngày càng được quan tâm.
