Vào ngày 10/2, tức đúng ngày 23 tháng Chạp âm lịch - thời điểm diễn ra lễ ông Công, ông Táo, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội đã tổ chức hoạt động Tống cựu nghinh tân. Sự kiện này nhằm tái hiện sinh động các nghi thức đón Tết cổ truyền của cung đình Thăng Long xưa, bao gồm: Lễ tiến lịch, Lễ thả cá chép, Lễ thướng tiêu (dựng cây nêu) và Lễ đổi gác. Sự kiện thu hút sự tham dự của nhiều đại biểu và quan khách, tạo nên không khí trang trọng và đậm chất văn hóa.
Lễ Tiến Lịch: Nghi Thức Truyền Thống Của Triều Đình
Mở đầu cho chuỗi nghi lễ cung đình là Lễ tiến lịch, một nghi thức quan trọng trong các triều đại phong kiến Việt Nam. Theo quan niệm xưa, vua được coi là thiên tử, đóng vai trò trung gian kết nối giữa trời và dân chúng. Vì vậy, nhà vua có trách nhiệm làm lịch để thông báo cho người dân biết về thời gian, thời tiết, phục vụ cho công việc nông vụ, các nghi lễ tế tự và ổn định đời sống hàng ngày.
Quy trình tiến lịch được thực hiện rất cẩn trọng. Sau khi Tư Thiên giám hoàn tất bản thảo và mẫu lịch, họ sẽ trình lên nhà vua để phê duyệt. Một khi được vua chấp thuận, Tư Thiên giám tiến hành sản xuất các loại lịch khác nhau phục vụ cho triều đình. Ngự lịch là cuốn lịch duy nhất được dâng lên vua, trong khi Quan lịch được ban cho các công hầu, văn võ bá quan từ cấp trung ương đến địa phương. Dân lịch thì được phát xuống các làng xã để người dân sử dụng.
Vào đầu tháng Chạp, triều đình sẽ chọn ngày giờ tốt lành để tiến hành đóng ấn lên lịch. Đến ngày 24 tháng Chạp, nghi lễ Tiến lịch được tổ chức long trọng tại sân rồng điện Kính Thiên. Trong sự kiện Tống cựu nghinh tân, Lễ tiến lịch đã được tái hiện một cách sống động thông qua phần sân khấu hóa do Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội thực hiện, mang đến cho khán giả cái nhìn chân thực về truyền thống xưa.
Nghi Lễ Thả Cá Chép: Tiễn Ông Công Ông Táo Về Trời
Sau Lễ tiến lịch, các đại biểu và quan khách tiếp tục tham gia vào nghi lễ thả cá chép để tiễn ông Công ông Táo về trời. Đây là một phong tục truyền thống đặc sắc của người Việt Nam, thể hiện lòng thành kính sâu sắc đối với các Táo quân - những vị thần bếp được tin là bảo vệ gia đình và báo cáo với Ngọc Hoàng về việc làm của con người trong năm qua.
Vào ngày 23 tháng Chạp âm lịch hàng năm, không chỉ trong các gia đình mà ngay cả trong cung đình xưa cũng thực hiện nghi lễ cúng tiễn này. Mục đích là để cầu mong sự bình an, thịnh vượng cho quốc gia và mỗi gia đình trong năm mới sắp tới. Trong văn hóa dân gian Việt Nam, cá chép gắn liền với truyền thuyết nổi tiếng về việc hóa rồng, biểu tượng cho sự kiên trì, bền bỉ, may mắn, ý chí mạnh mẽ và thành công vượt bậc. Việc thả cá chép không chỉ là hành động tiễn đưa mà còn mang ý nghĩa cầu phúc, mong muốn một năm mới đầy ắp tài lộc và hanh thông.
Lễ Thướng Tiêu: Dựng Cây Nêu Đón Tết
Sau nghi lễ thả cá chép, đoàn đại biểu di chuyển ra sân Đoan Môn để thực hiện Lễ thướng tiêu, tức dựng cây nêu - một phong tục không thể thiếu trong dịp Tết cổ truyền. Theo các tư liệu lịch sử, vào ngày 30 tháng Chạp, cây nêu thường được dựng lên đầu tiên ở trong cung vua, phủ chúa và dinh thự của các quan lại, sau đó mới đến lượt các nhà dân.
Trên ngọn cây nêu thường được treo một chiếc phướn dài cùng một vòng tròn nhỏ. Vòng tròn này có thể được gắn những chiếc khánh đất hoặc các linh vật khác. Khi gió thổi, những vật treo này va đập vào nhau tạo ra âm thanh leng keng, với ý nghĩa xua đuổi ma quỷ, mang lại sự bình an, vui tươi cho mùa xuân mới. Đồng thời, nó cũng thể hiện mong ước về một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu và cuộc sống an lành.
Các vật phẩm treo trên cây nêu có thể thay đổi tùy theo văn hóa của từng vùng miền, nhưng ý nghĩa chung vẫn là cầu chúc may mắn và bảo vệ gia đình khỏi những điều xấu. Sau khi hoàn tất các nghi thức tế lễ trời đất, cây nêu được dựng lên trong không khí hân hoan, chính thức báo hiệu thời khắc Tết đến xuân về.
Lễ Đổi Gác Và Ý Nghĩa Bảo Tồn Văn Hóa
Trong khuôn khổ chương trình Tống cựu nghinh tân, ban tổ chức còn giới thiệu đến đại biểu và quan khách nghi lễ đổi gác - một phần không thể thiếu trong đời sống cung đình xưa. Những năm gần đây, thông qua các hoạt động nghiên cứu, phục dựng và giới thiệu tại Khu di sản Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội, các nghi lễ Tết cung đình đang dần được tái hiện một cách sống động.
Việc này không chỉ giúp công chúng hiểu sâu hơn về giá trị văn hóa và lịch sử đặc sắc của Thăng Long - Hà Nội, mà còn góp phần quan trọng vào việc gìn giữ và phát huy di sản văn hóa truyền thống của dân tộc. Các nghi lễ như tiến lịch, thả cá chép, dựng cây nêu và đổi gác không chỉ là hoạt động tái hiện lịch sử, mà còn là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, khơi dậy niềm tự hào về bản sắc văn hóa Việt Nam.
