Phật viện Đồng Dương, tọa lạc tại xã Đồng Dương, thành phố Đà Nẵng, từng là một trung tâm Phật giáo danh tiếng không chỉ của Vương quốc Chămpa cổ đại mà còn của toàn khu vực Đông Nam Á thời trung đại. Với quy mô kiến trúc đồ sộ cùng ảnh hưởng văn hóa sâu rộng, nơi đây được xem như một thánh địa Phật giáo.
Dấu tích của một thời vàng son
Sau 1.151 năm tồn tại, nhiều hạng mục của Phật viện Đồng Dương nay chỉ còn lại những dấu tích mờ nhạt giữa đồng ruộng và cây cối. Theo nội dung tấm bia được phát hiện tại đây, công trình do vua Indravarman II cho xây dựng vào năm 875 để thờ vị Bồ tát bảo hộ vương triều là Laksmindra - Lokesvara. Toàn bộ quần thể được bố trí theo trục đông – tây dài khoảng 1.300m, bao gồm Phật viện (Vihara), khu đền thờ chính, tăng xá, giảng đường cùng nhiều công trình phụ trợ khác. Quần thể gồm nhiều vòng thành, đền thờ, tăng xá và giảng đường, tạo thành một trung tâm Phật giáo quy mô lớn của Chămpa thời bấy giờ.
Đầu thế kỷ 20, các nhà khảo cổ người Pháp như L. Finot và H. Parmentier đã tiến hành khai quật Đồng Dương, phát hiện hàng trăm tác phẩm điêu khắc quý giá của nghệ thuật Chămpa. Những phát hiện này cho thấy Đồng Dương từng hình thành một phong cách nghệ thuật riêng biệt, được xem là đỉnh cao của mỹ thuật Chămpa thế kỷ thứ 9. Hình ảnh tư liệu về Phật viện Đồng Dương thời kỳ đầu khai quật năm 1902 cho thấy mặt Bắc của cụm tháp trung tâm lúc đó còn khá nguyên vẹn, trước khi nhiều hạng mục bị chiến tranh và thời gian tàn phá.
Những bảo vật quốc gia vô giá
Nhiều đài thờ, tượng Phật, Bồ tát, tu sĩ bằng sa thạch đã được phát hiện qua các cuộc khai quật tại Phật viện Đồng Dương. Đài thờ Đồng Dương, được phát hiện năm 1902, nổi bật với các mảng chạm khắc về cuộc đời Đức Phật Thích Ca và được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2018. Những mảng chạm trổ tinh xảo với nhiều hình người và hoa văn trên đài thờ phản ánh trình độ điêu khắc đỉnh cao của người Chămpa. Các tác phẩm điêu khắc tại đây mang đậm dấu ấn Phật giáo Đại thừa, đồng thời kết hợp yếu tố nghệ thuật Ấn Độ và sự sáng tạo bản địa. Phần lớn hiện vật hiện được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng.
Trong số hàng trăm hiện vật được phát hiện, có 3 hiện vật được công nhận là bảo vật quốc gia. Nổi bật nhất là pho tượng đồng Phật Thích Ca cao 108cm, được nhà khảo cổ Henri Parmentier phát hiện năm 1911. Theo giới nghiên cứu, pho tượng có niên đại khoảng thế kỷ thứ 5 đến đầu thế kỷ thứ 6, mang phong cách Amaravati của Ấn Độ và nhiều khả năng được đưa đến Chămpa qua con đường giao thương hàng hải, tức ra đời sớm hơn cả Phật viện Đồng Dương. Tác phẩm được đánh giá là một trong những tượng Phật cổ đẹp nhất Đông Nam Á và từng được trưng bày tại nhiều quốc gia. Trong một triển lãm cổ vật tại Pháp, pho tượng này được mua bảo hiểm 5 triệu USD – mức bảo hiểm cao nhất dành cho một pho tượng của Việt Nam trưng bày ở nước ngoài.
Một bảo vật khác là tượng Bồ tát Tara bằng đồng nguyên khối cao 114cm, được người dân phát hiện gần khu đền thờ chính vào năm 1978. Giới khảo cổ đánh giá đây không chỉ là pho tượng đồng lớn nhất của nghệ thuật Chămpa, mà còn là một trong những tác phẩm đồng quan trọng bậc nhất Đông Nam Á thời kỳ này. Bảo vật quốc gia này hơn 1.200 năm tuổi, nổi bật với đôi lông mày rậm giao nhau, cánh mũi lớn, con mắt thứ ba hình thoi trên trán và mái tóc búi cao hình chóp, phía trên tạc tượng Phật A-di-đà.
Hiện trạng xuống cấp và nỗ lực bảo tồn
Năm 2001, Phật viện Đồng Dương được công nhận là di tích quốc gia. Đến năm 2016, di tích tiếp tục được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Tuy nhiên, sau hơn 10 thế kỷ cùng sự tàn phá của chiến tranh và thiên nhiên, Phật viện Đồng Dương ngày nay gần như chỉ còn lại dấu tích. Trong quần thể rộng lớn năm xưa, hiện chỉ còn Tháp Sáng tồn tại. Ngọn tháp này cũng đã xuống cấp nghiêm trọng, nhiều khu vực nền móng cổ nằm lẫn trong đất đá và cây bụi.
Ông Trà Tấn Kiểu, người dân xã Đồng Dương, bày tỏ: “Người dân rất mong di tích sớm được trùng tu để giữ lại giá trị lịch sử cho con cháu sau này”. Ông Lê Văn Thôi – Chủ tịch UBND xã Đồng Dương cũng cho biết địa phương mong muốn thành phố cùng các sở, ngành liên quan sớm có kiến nghị để triển khai kế hoạch tôn tạo, duy tu và trùng tu kịp thời.
Năm 2023, đoàn chuyên gia Viện Khảo cổ học Ấn Độ (ASI) đã phối hợp với tỉnh Quảng Nam (cũ), nay là thành phố Đà Nẵng khảo sát thực trạng Phật viện Đồng Dương. Các chuyên gia đã thu thập dữ liệu về hiện trạng, quy mô, lịch sử và cấu trúc di tích nhằm phục vụ định hướng bảo tồn, phục dựng trong tương lai.
Kế hoạch trùng tu và hội thảo khoa học
Giữa tháng 1/2026, trả lời kiến nghị cử tri về công tác trùng tu Phật viện Đồng Dương, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đà Nẵng cho biết thành phố hiện đang chuẩn bị triển khai một số dự án bảo tồn di tích. Trong đó, có dự án tu bổ, gia cố và phục hồi Tháp Sáng với tổng vốn đầu tư khoảng 12 tỷ đồng; cùng dự án bảo tồn và phát huy giá trị khu di tích với kinh phí hơn 5 tỷ đồng. Tuy nhiên, quá trình thực hiện hiện còn vướng thủ tục do đây là Di tích quốc gia đặc biệt, phải hoàn thành quy hoạch bảo quản, tu bổ và phục hồi tổng thể trước khi triển khai các dự án thành phần. Trong thời gian chờ phê duyệt quy hoạch, ngành chức năng đang triển khai các giải pháp cấp thiết như gia cố, chống sạt lở khu vực chân tháp.
Trong 2 ngày (14-15/5) tới, Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng sẽ phối hợp với Hội đồng Trị sự Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và Bộ Dân tộc và Tôn giáo tổ chức hội thảo khoa học cấp quốc gia về bảo tồn và phát huy giá trị Phật viện Đồng Dương, với sự tham gia của khoảng 200 nhà khoa học, chuyên gia và đại biểu trong và ngoài nước. Hội thảo dự kiến tập trung vào các giải pháp bảo tồn, phục dựng và phát huy giá trị di tích gắn với phát triển du lịch văn hóa và ứng dụng khoa học công nghệ trong quản lý di sản. Du khách cũng tỏ ra thích thú khi chiêm ngưỡng những “báu vật” còn sót lại của Phật viện Đồng Dương, hy vọng một ngày không xa, di tích sẽ được hồi sinh xứng tầm.
