Giữa dòng kênh Đôi tại Thành phố Hồ Chí Minh, có một ngôi đình cổ hơn 150 năm tuổi từng được vua Tự Đức ban sắc phong, đồng thời là cơ sở hoạt động của Công hội bí mật. Ít ai ngờ rằng, giữa đô thị sầm uất, vẫn tồn tại một "cù lao lịch sử" lưu giữ hầu như nguyên vẹn dấu tích của Sài Gòn xưa. Đó chính là đình Bình Đông, tọa lạc tại quận 8 cũ.
Đình Bình Đông - đình cổ giữa dòng kênh Đôi
Vào một chiều đầu tháng 5, dưới cái nắng đặc trưng của TP.HCM, phóng viên đã xuôi theo những cung đường uốn lượn, men theo rạch Bà Tàng để tìm đến cù lao nhỏ và khám phá rõ hơn về ngôi đình này. Người dân địa phương khi được hỏi đều không thể xác định chính xác thời điểm đình được xây dựng. Họ chỉ biết rằng đình đã tồn tại từ xa xưa, ban đầu chỉ là một ngôi nhà lá đơn sơ, nơi dân làng tụ họp, cúng bái và sinh hoạt cộng đồng.
Sắc phong triều Nguyễn và kiến trúc Nam bộ đặc trưng
Theo ghi chép trong Gia Định thành thông chí của tác giả Trịnh Hoài Đức, đình Bình Đông đã được ban sắc phong vào năm Tự Đức ngũ niên (1853). Điều này đồng nghĩa ngôi đình phải được dựng lên trước thời điểm này. Sắc phong cho Thần Thành hoàng bổn cảnh của thôn Bình Đông, huyện Tân Long mang niên đại ngày 29 tháng 11 âm lịch năm Nhâm Tý (tức ngày 8 tháng 1 năm 1853), minh chứng rõ nét cho bề dày lịch sử của công trình.
Thủ từ của đình Bình Đông chia sẻ: "Sắc phong của vua được thờ ở chính điện, không ai dám mở ra xem. Chỉ có lễ Kỳ Yên (cầu an), đình thực hiện nghi thức vén rèm, xịt dầu thơm cho sắc phong như một cách gìn giữ, chăm chút báu vật. Sau khi bế mạc lễ Kỳ Yên, sẽ hạ rèm đỏ và bảo quản sắc phong phía sau rèm".
Trải qua thời gian, đình nhiều lần được trùng tu. Đến năm 1922, đình được nâng cấp với mái ngói, vách ván, cột kèo gỗ theo phong cách đình Nam bộ đặc trưng. Biến cố lịch sử năm 1968 khiến đình Bình Đông bị tàn phá nặng nề. Sau đó, đình được xây dựng lại bằng kết cấu bê tông cốt thép nhưng vẫn giữ nguyên kiến trúc truyền thống.
Tổng thể công trình gồm võ ca và chính điện nằm trung tâm, hai bên là Đông lang, Tây lang cùng nhà Nghĩa từ, thể hiện bố cục quen thuộc của đình làng Nam bộ. Điểm nhấn đặc biệt của đình nằm ở hệ thống hiện vật bên trong chính điện. Các khám thờ, Tả Hữu ban, Hội đồng được chạm thủng viền quanh với hình ảnh rồng vờn châu, tứ linh đầy tính nghệ thuật. Những bao lam chạm khắc tinh xảo trên gỗ quý với hình mai, lan, cúc, trúc, mẫu đơn, sóc càng làm nổi bật giá trị mỹ thuật truyền thống. Đáng chú ý, bức hoành phi "Bình Đông Đình" treo tại cửa chính điện vẫn còn được lưu giữ nguyên vẹn. Đình Bình Đông lợp ngói âm dương đỏ cam truyền thống.
Cơ sở của Công hội bí mật và di tích văn hóa quốc gia
Không chỉ là một ngôi đình cổ linh thiêng, đình Bình Đông còn gắn liền với những dấu mốc quan trọng của lịch sử cách mạng. Tài liệu tại đình giới thiệu: "Năm 1920, người công nhân Tôn Đức Thắng (sau này là Chủ tịch nước) đã thành lập Công hội bí mật - tổ chức đầu tiên của giai cấp công nhân Việt Nam. Người đã chọn đình Bình Đông là nơi hội họp, sinh hoạt của công hội những năm 1920 - 1925 và Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên 1927 - 1929. Đình Bình Đông cũng là một cơ sở cách mạng trong thời kỳ chống Mỹ".
Bên cạnh giá trị lịch sử, đình Bình Đông còn lưu giữ đời sống văn hóa tâm linh đặc sắc của người dân Nam bộ. Hằng năm, lễ Kỳ Yên diễn ra vào ngày 12, 13 và 14 tháng 2 âm lịch với đầy đủ nghi thức truyền thống. Người dân thường xuyên đến đình cổ để cầu nguyện. Thủ từ đình Bình Đông cho hay: "Bà con tin đình linh thiêng nên năm nào cũng ghé thăm. Có người cầu xong, công việc thuận lợi thì quay lại tạ lễ".
Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử và văn hóa, đình Bình Đông đã được Bộ Văn hóa (nay là Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch) công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia năm 1997. Gần 2 thế kỷ trôi qua, đình Bình Đông - ngôi đình cổ hiếm hoi ở TP.HCM tồn tại giữa dòng kênh Đôi lặng lẽ giữ lại ký ức Sài Gòn xưa như "điểm chạm quá khứ" mà không phải ai cũng biết rõ.
Cẩm nang khám phá đình Bình Đông
- Địa chỉ: Trên cù lao Bà Tàng giữa dòng kênh Đôi ở phường 7, quận 8 cũ, TP.HCM.
- Thời điểm tham quan đẹp nhất: Nên ghé thăm vào lễ Kỳ Yên (ngày 12, 13 và 14 tháng 2 âm lịch) để xem hát bội và trải nghiệm lễ hội truyền thống.
- Lưu ý: Du khách nên mặc trang phục lịch sự và giữ yên lặng khi tham quan khu vực chính điện.
