Đền Cửa Ông (Đông Hải Linh Từ), tọa lạc tại phường Cửa Ông, tỉnh Quảng Ninh, là một trong những di tích lịch sử văn hóa thời nhà Trần nổi tiếng linh thiêng của vùng Đông Bắc. Ngôi đền 700 tuổi này gắn liền với sự tích Đức Ông Quốc Khảo Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng, con trai thứ ba của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, người đã đóng góp những chiến công hiển hách trong lịch sử chống giặc ngoại xâm của dân tộc Việt Nam.
Vị trí địa linh và giá trị lịch sử
Cách thành phố Hạ Long khoảng 40 km, đền Cửa Ông tọa lạc trên đồi khu A9, hướng ra vịnh Bái Tử Long, được gọi là vị trí “tựa sơn hướng thủy”. Từ sân đền nhìn xuống là bức tranh thiên nhiên khoáng đạt với biển trời bao la, những dãy núi trùng điệp và các khu dân cư ven biển. Nơi đây có sự hòa quyện giữa núi non, biển cả tạo nên cảnh quan hữu tình, hùng tráng nhưng cũng đầy trang nghiêm.
Trải qua hơn 700 năm lịch sử, đền Cửa Ông không chỉ là nơi tưởng nhớ công lao của Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng cùng các tướng lĩnh nhà Trần, mà còn là điểm hội tụ những giá trị văn hóa, lịch sử và tín ngưỡng đặc sắc của dân tộc. Năm 2017, đền được xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt. Trước đó, vào năm 2016, Lễ hội đền Cửa Ông cũng đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.
Kiến trúc và thờ tự
Đền Cửa Ông gồm 3 đền chính: đền Hạ, đền Trung và đền Thượng, được phân bố ở 3 vị trí khác nhau theo chiều lên cao dần hướng ra vịnh Bái Tử Long. Vị trí đền Hạ nằm ở phía dưới, thờ Mẫu. Khu đền Thượng gồm đền chính thờ Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng, người có công trấn ải vùng Đông Bắc, đánh đuổi quân xâm lược Nguyên Mông thế kỷ thứ XIII.
Qua sử sách ghi chép, Trần Quốc Tảng được vua Trần giao nhiệm vụ trấn giữ biên cương Đông Bắc trên bộ, với đại bản doanh đặt tại Cửa Suốt. Ông là dũng tướng có công lớn trong kháng chiến chống quân Nguyên – Mông, đặc biệt là chiến thắng Vân Đồn - Cửa Lục năm 1288 đánh chặn đội quân tiếp tế, hậu cần của giặc. Đội quân trấn thủ biên cương của Trần Quốc Tảng chiến đấu dưới sự chỉ huy của vua cha là Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, góp phần vào các chiến công bảo vệ quốc gia.
Đền thờ Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng cùng nhiều nhân thần có công dẹp giặc, trấn ải vùng Đông Bắc. Tiến sĩ Nguyễn Văn Anh, Trưởng khoa lịch sử, Trường Đại học KHXH&NV, Đại học quốc gia, cho biết: “Trước đây đền được gọi là miếu Đức Ông, sau đó thì gọi là miếu Hoàng Tiết Chế. Bởi theo tương truyền, đây là nơi thờ Đức ông Hoàng Cần, một trong những người đã có công dẹp giặc dưới thời nhà Trần. Vào khoảng những năm 40 đầu những năm 50 của thế kỷ trước, đền Cửa Ông được trùng tu tôn tạo và trở thành một trong những điểm đến du lịch thu hút rất nhiều người đến chiêm bái. Lúc này đền Cửa Ông không chỉ thờ Đức ông Hoàng Cần mà còn thờ các vị tướng lĩnh của nhà Trần, trong đó đặc biệt là Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng, là một trong những vị con của Trần Hưng Đạo. Và từ đấy thì đền Cửa Ông còn được gọi với tên Đông Hải Linh Từ.”
Giá trị nghệ thuật và lễ hội
Tại vị trí cao nhất của khuôn viên là tượng Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng cao 10m, nặng 40 tấn đứng uy nghi nhìn ra cửa biển. Đền hiện còn sở hữu nhiều pho tượng có niên đại hàng trăm năm, trong đó có 34 pho tượng quý được chạm trổ công phu, tinh xảo trong tư thế ngồi trên ngai, khám, long đình, mang nhiều giá trị nghệ thuật cao. Cùng với đó là các thần tích, thần sắc, thần phong cho các vị thần còn được lưu giữ tại đền, giúp nơi đây trở thành kho tư liệu lịch sử quý giá cho các thế hệ con cháu tìm về.
Hằng năm, Lễ hội đền Cửa Ông, Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, được chính quyền địa phương tổ chức long trọng nhằm tưởng nhớ công lao to lớn của Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng (1252 - 1313). Hơn bảy thế kỷ trôi qua, đền Cửa Ông vẫn là biểu tượng của lòng trung nghĩa, tinh thần yêu nước và truyền thống “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc. Giữa nhịp sống hiện đại, ngôi đền linh thiêng nơi cửa biển Đông Bắc tiếp tục gìn giữ những giá trị văn hóa bền vững, vùng đất giàu truyền thống lịch sử và di sản.
