Mô hình điện Kính Thiên thời Lê sơ gây tranh cãi sau hai thập kỷ nghiên cứu
Mô hình điện Kính Thiên thời Lê sơ do PGS-TS Bùi Minh Trí, thuộc Viện Khảo cổ học Việt Nam, công bố đã thu hút sự chú ý đáng kể từ công chúng và giới chuyên môn, đồng thời khơi dậy những tranh luận sôi nổi. Thời điểm công bố, PGS Trí nhấn mạnh rằng mục đích của việc này là để người xem có thể hình dung và hoài niệm về quá khứ, chứ không nhằm mục tiêu phục dựng nguyên trạng. Ông cũng chỉ ra rằng cách tiếp cận này tương tự như công viên lịch sử văn hóa Đại Minh Cung ở Trung Quốc, nơi đã tái hiện các kiến trúc cổ để công chúng cảm nhận vẻ đẹp của đời sống cung đình xưa.
Những vấn đề tranh luận xung quanh việc phục dựng
Việc phục dựng mô hình điện Kính Thiên hiện đang tập trung vào hai vấn đề chính. Thứ nhất, liệu mô hình kinh thành có chỉ bao gồm một chính điện là Kính Thiên và một trục chính tâm hay không. Thứ hai, làm thế nào để tái tạo nhiều chi tiết của tòa điện đã bị cháy một cách chính xác và sát thực nhất. GS Momoki Shiro từ Nhật Bản đã chia sẻ trên mạng xã hội rằng, vì UNESCO đã công nhận di sản văn hóa thế giới, việc nghiên cứu và bảo tồn di tích cần tuân theo các lý thuyết và phương pháp khoa học hiện đại.
Theo GS-TS Nguyễn Quốc Thông, nguyên Phó chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, các cuộc khai quật khảo cổ học đã làm rõ các chân tảng lớn thời Lý và phát lộ đường ngự triều chạy thẳng ra Đoan Môn. Sự hỗ trợ từ UNESCO trong việc khai quật đã giúp làm lộ ra bậc thềm Kính Thiên rộng lớn, từ đó nâng cao hiểu biết về di tích này. GS Thông cho biết: "UNESCO đã tổ chức nhiều cuộc họp tại đây, hội đồng tư vấn chuyên gia của họ cũng tham gia và chất vấn các chuyên gia Việt Nam, đồng thời trực tiếp thị sát. Câu hỏi lớn nhất hiện nay là xác định hình thái của điện Kính Thiên, đòi hỏi phải có căn cứ khoa học vững chắc, và đây là nhiệm vụ đang được thực hiện."
Hai luồng ý kiến trái chiều sau 20 năm
GS Thông cũng chia sẻ rằng, trong suốt 20 năm qua, vẫn tồn tại hai luồng ý kiến tranh luận. Một bên cho rằng không cần phục dựng điện Kính Thiên, mà nên giữ nguyên khu vực này làm công viên văn hóa lịch sử Hoàng thành. Bên kia lại ủng hộ việc nghiên cứu và dựng lại điện Kính Thiên, với điều kiện phải có căn cứ khoa học và sự đồng ý của UNESCO. Ông nhấn mạnh: "Khi phục dựng, cần đảm bảo các dấu tích qua hàng chục thế kỷ vẫn được bảo tồn và có thể tham quan. Điều này sẽ tốt hơn nhiều so với việc để lộ thiên. Ở Nhật Bản, họ cũng thực hiện phục dựng và cho phép tham quan phần bên dưới."
Ý nghĩa dân tộc và tầm nhìn tương lai
GS-TS Nguyễn Quốc Thông bày tỏ quan điểm ủng hộ việc phục dựng điện Kính Thiên. Ông giải thích: "Tại sao người Nhật phục dựng Nara và gắn liền với niềm tự hào dân tộc? Việc dựng lại Kính Thiên không chỉ là kiến trúc, mà còn bao gồm các nghi thức đi kèm. Biết đâu trong tương lai, nơi đây sẽ đón tiếp nhiều nguyên thủ quốc gia hoặc tổ chức ký kết văn bản quốc tế. Quan điểm của tôi là cần thực hiện để con cháu hiểu và trân trọng lịch sử của mình."
Ông cũng cho rằng tư liệu căn bản đã đầy đủ, và bước tiếp theo là nghiên cứu để tạo ra một tòa điện đẹp, thể hiện linh hồn dân tộc mà không bị ảnh hưởng Hán hóa. "Kiến trúc gỗ cổ của Việt Nam không hoa mỹ như Trung Hoa, nhưng rất đẹp và tinh xảo. Nếu có một công trình ở vị trí ai cũng đến được, đó sẽ là điều tuyệt vời."
Nghiên cứu di sản phi vật thể và hướng phát triển
PGS-TS Đặng Văn Bài, Phó chủ tịch Hội đồng Di sản quốc gia, đang chủ trì nghiên cứu di sản văn hóa phi vật thể ở Hoàng thành Thăng Long. Ông cho biết: "Có nhiều nhánh nghiên cứu, bao gồm trao đổi kinh nghiệm quốc tế và xác định các yếu tố có thể áp dụng ngay vào trải nghiệm. Ví dụ, có thể lựa chọn các nghi thức như hội đèn Quảng Chiếu hoặc nghi thức thi cử vinh danh truyền lô, sau đó đề xuất và nghiên cứu chi tiết từng phần."
Theo ông Bài, sẽ có nghiên cứu về các nghi lễ chuyển hóa giữa dân gian và cung đình. "Có những nghi lễ từ dân gian được cung đình hóa, rồi khi Thăng Long mất vị thế, chúng lại trở về với dân gian. Chúng ta có thể nghiên cứu và đảo ngược quá trình này. Tất nhiên, sẽ có lớp văn hóa mới không hoàn toàn giống xưa, và điều đó cần được chấp nhận." Ông cũng đề cập đến việc có thể sử dụng các nghiên cứu sẵn có, như lễ truyền lô ở Huế, và sáng tạo thêm mà không làm mất đi tính chân thực.
