Ngày 15 tháng 5, tại thành phố Đà Nẵng, Ủy ban nhân dân thành phố phối hợp với Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Dân tộc và Tôn giáo, cùng Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã tổ chức hội thảo khoa học quốc gia với chủ đề “Nghiên cứu bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương”. Sự kiện này đánh dấu một bước quan trọng trong nỗ lực bảo tồn di sản văn hóa Phật giáo lâu đời của Việt Nam.
Thực trạng đáng lo ngại của Phật viện Đồng Dương
Phát biểu tại hội thảo, Tiến sĩ Đặng Xuân Thanh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, cho biết sau hơn một nghìn năm tồn tại, trải qua nhiều biến động lịch sử và tác động của thiên nhiên, phần lớn các công trình kiến trúc của Phật viện Đồng Dương đã bị hư hại nghiêm trọng. Hiện nay, chỉ còn lại nền móng và tháp Sáng đang trong tình trạng nghiêng đổ. Từ năm 2016, di tích này đã được chính quyền địa phương và các cơ quan chuyên môn quan tâm nghiên cứu, triển khai các biện pháp bảo tồn. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân chủ quan và khách quan, đặc biệt là thiếu nguồn lực và quy hoạch tổng thể, hiệu quả bảo tồn còn hạn chế. Tiến sĩ Đặng Xuân Thanh nhấn mạnh: “Thực trạng đó đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tiếp tục nghiên cứu và thực hiện giải pháp phù hợp, khả thi nhằm bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của Đà Nẵng nói riêng, của đất nước nói chung trong kỷ nguyên phát triển mới.”
Vai trò của Phật viện Đồng Dương trong lịch sử Phật giáo Việt Nam
Thượng tọa Thích Đức Thiện, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam, đã khẳng định tầm quan trọng của Phật viện Đồng Dương trong dòng chảy lịch sử hơn hai nghìn năm của Phật giáo Việt Nam. Ông cho biết, các trung tâm Phật giáo cổ xưa như Luy Lâu, Đồng Dương và Phù Nam không chỉ là nơi truyền bá giáo lý giác ngộ, giải thoát, mà còn là những thiết chế văn hóa, giáo dục và nghệ thuật quan trọng, góp phần hình thành nền tảng tinh thần, đạo đức và bản sắc văn hóa dân tộc. Trong đó, Phật viện Đồng Dương giữ một vị trí đặc biệt tiêu biểu với giá trị nổi bật về lịch sử, khảo cổ, mỹ thuật và tư tưởng tôn giáo. Thượng tọa nhấn mạnh: “Di sản văn hóa Phật giáo không chỉ là tài sản riêng của Phật giáo, mà còn là di sản quý báu của quốc gia, của dân tộc, của nhân loại.” Ông đề xuất việc bảo tồn và phát huy giá trị Phật viện Đồng Dương cần gắn với chiến lược phát triển văn hóa quốc gia, phát triển du lịch văn hóa tâm linh bền vững, giáo dục truyền thống lịch sử và quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam ra thế giới.
Bảo tồn di sản gắn với phát triển bền vững
Thượng tọa Thích Đức Thiện cũng nhấn mạnh: “Bảo tồn di sản không còn chỉ dừng lại ở việc gìn giữ nguyên trạng các công trình cổ, mà cần hướng tới việc phục hồi không gian văn hóa, tái hiện giá trị tinh thần và phát huy vai trò của di sản trong đời sống đương đại. Một di sản thực sự sống khi di sản ấy tiếp tục được kết nối với cộng đồng, với giáo dục, với nghiên cứu khoa học và với sự phát triển văn hóa bền vững của đất nước.”
Những thách thức trong công tác bảo tồn
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản Văn hóa quốc gia, đã chỉ ra những “nút thắt” cơ bản cần được tháo gỡ. Theo ông, khác với các di tích biệt lập, Phật viện Đồng Dương nằm xen cài chặt chẽ với khu dân cư và đất canh tác của người dân. Việc giải tỏa và tạo hành lang bảo vệ cho trục tâm linh dài 1.300 mét là một bài toán kinh tế - xã hội khổng lồ, liên quan đến nhà cửa, hệ thống điện lưới và tiếng ồn xung quanh, những yếu tố đang triệt tiêu “tính thiêng” và sự tĩnh lặng cần có của một Phật viện. Ông nhấn mạnh: “Bảo tồn bền vững buộc phải giải quyết được sự hài hòa lợi ích giữa việc gìn giữ di tích và phát triển sinh kế cho cộng đồng địa phương.”
Cam kết của chính quyền Đà Nẵng
Phát biểu tại hội thảo, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi nhấn mạnh rằng, trong bối cảnh hiện nay, công tác bảo tồn di sản không chỉ dừng ở việc gìn giữ dấu tích vật chất, mà cần hướng tới bảo tồn giá trị văn hóa, lịch sử, tinh thần và bản sắc cộng đồng, đồng thời hài hòa giữa bảo tồn và phát triển bền vững. Bà cho biết, Đà Nẵng hiện có 565 di tích đã được xếp hạng, trong đó có hai di sản văn hóa thế giới, bốn di tích quốc gia đặc biệt và 84 di tích quốc gia. “Đây là tiềm năng to lớn nhưng cũng là thách thức trong công tác bảo tồn và phát huy hiệu quả vào đời sống văn hóa và phát triển công nghiệp văn hóa hiện nay”, bà nói. Bà Nguyễn Thị Anh Thi khẳng định: “Ủy ban nhân dân thành phố Đà Nẵng sẽ nghiêm túc tiếp thu các ý kiến tại hội thảo; đồng thời, chỉ đạo các cơ quan chức năng tổng hợp đầy đủ các kết quả nghiên cứu, các kiến nghị khoa học để làm cơ sở xây dựng chủ trương, kế hoạch và lộ trình triển khai các nhiệm vụ bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích quốc gia đặc biệt Phật viện Đồng Dương trong thời gian tới.”
