Cây xoài cổ thụ hơn 340 năm tuổi ở Cà Mau: Di sản sống giữa vùng đất mặn
Tọa lạc tại khóm Tây B, phường Hiệp Thành, tỉnh Cà Mau, cây xoài cổ thụ này đã trở thành một biểu tượng tự nhiên hiếm có của vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Với chiều cao gần 20 mét và tán lá xòe rộng hơn 300 mét vuông, cây xoài che mát cả một khu vực rộng lớn, thu hút sự chú ý của nhiều du khách và nhà nghiên cứu.
Kích thước và tuổi thọ ấn tượng
Phần gốc cây có đường kính hơn 2 mét, đòi hỏi khoảng 5 người lớn ôm mới giáp hết. Dù đã trải qua hơn ba thế kỷ mưa nắng, cây xoài vẫn sinh trưởng tốt, lá xanh quanh năm và hàng năm đều ra hoa kết trái. Theo tư liệu từ Bảo tàng tỉnh Bạc Liêu cũ, cây được phát hiện từ khoảng năm 1680 bởi gia đình ông Lý Kỳ Kia, một lưu dân người Hoa thời nhà Minh. Tính từ mốc thời gian này, cây xoài đã có tuổi thọ hơn 340 năm, được xem là cây xoài cổ thụ có tuổi đời lớn nhất ở khu vực Bạc Liêu trước đây và có thể là lớn nhất vùng Đồng bằng sông Cửu Long.
Sinh trưởng kỳ diệu trên đất mặn
Điều đặc biệt là cây xoài sinh trưởng trên vùng đất ven biển nhiễm mặn. Người dân địa phương cho biết, dưới gốc cây có mạch nước ngọt, từng được sử dụng cho sinh hoạt. Nhờ nguồn nước này, cây xoài có đủ điều kiện phát triển bền bỉ qua nhiều thế kỷ. Trái xoài nhỏ, chỉ to bằng trái cóc, nên được gọi là xoài cóc hoặc xoài rừng. Khi còn xanh, trái có vị chua gắt, nhưng lúc chín lại mang hương vị chua ngọt và mùi thơm đặc trưng.
Truyền thuyết hổ ba chân và tín ngưỡng dân gian
Không chỉ có giá trị sinh học, cây xoài cổ thụ còn gắn liền với đời sống tâm linh của cư dân địa phương qua truyền thuyết về con hổ ba chân. Vào cuối thế kỷ 17, khu vực này còn là rừng rậm hoang vu, hổ thường xuất hiện gây hại. Để cầu bình an, các bô lão đã lập một ngôi miếu dưới gốc xoài và tổ chức cúng lễ "thần hổ" vào ngày 28-7 âm lịch hằng năm.
Ông La Văn Lự (73 tuổi), người trực tiếp chăm sóc cây xoài, kể lại: "Có năm dân mang heo đến cúng nhưng bị trộm mất. Đêm đó, hổ tìm đến nhà người trộm, gầm gừ dữ dội. Sợ quá, người này phải mua heo khác mang trả. Từ đó, không ai dám xâm phạm lễ cúng nữa." Sau này, khi hổ không còn xuất hiện, người dân chuyển sang cúng đầu heo luộc chín, duy trì tín ngưỡng như một cách tưởng nhớ và cầu mong cuộc sống bình an.
Công nhận di sản và kế hoạch bảo tồn
Với giá trị đặc biệt về tuổi đời và quy mô, năm 2015, Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam đã lấy mẫu da cây để phân tích và công nhận cây xoài này là Cây di sản Việt Nam. Từ đó, địa phương đã lắp đặt biển chỉ dẫn, thu hút nhiều du khách tham quan, đặc biệt vào các dịp lễ, Tết.
Hiện nay, phường Hiệp Thành đang đề xuất phương án đầu tư hàng tỉ đồng để xây dựng và trùng tu khu vực cây xoài di sản. Mục tiêu là bảo tồn lâu dài và phát huy giá trị văn hóa - du lịch của một "di sản sống" hiếm có nơi cực Nam Tổ quốc, góp phần quảng bá hình ảnh du lịch sinh thái và di sản của vùng đất Cà Mau.
