Vùng cao tỉnh Quảng Ngãi hiện là nơi sinh sống của khoảng 20.000 đồng bào dân tộc Co, tập trung chủ yếu tại các xã như Trà Bồng, Sơn Tây Thượng, Măng Đen, và Kon Plong. Đối với cộng đồng này, cây nêu – được gọi là gấk trong tiếng Co – không chỉ là một vật thể trang trí mà còn là cầu nối thiêng liêng giữa đất và trời, kết nối con người với thần linh và tổ tiên một cách vô hình.
Biểu Tượng Tâm Linh Đa Dạng Và Phong Phú
Cây nêu đã trở thành biểu tượng tâm linh có vị trí đặc biệt quan trọng, xuyên suốt không gian văn hóa tín ngưỡng và đời sống hàng ngày của người Co. Thiên nhiên phong phú và đa dạng của vùng thượng ngàn đã góp phần hình thành nên văn hóa nêu và phướn rực rỡ sắc màu này.
Các Loại Cây Nêu Và Nghi Lễ Đặc Sắc
Người Co có nhiều loại cây nêu khác nhau như gấk xa xje (Gấk xà-chiề), gấk pa-lay đu, gấk xa cô, và gấk xa glák (gấk xa lát). Chúng được sử dụng trong các nghi thức tế lễ đa dạng, bao gồm cúng thần, cầu an, giã rạ, cúng lúa mới, lễ hội ăn trâu, cùng nhiều hoạt động văn hóa khác như diễn tấu cồng chiêng và múa cà đáo.
Hình ảnh trên cây nêu và phướn được cách điệu từ các yếu tố văn hóa và tự nhiên, như nghi lễ, tập tục, núi rừng, mặt trời, mặt trăng, nhà sàn, chim sip plít, cùng các biểu tượng hình tròn và tam giác. Tất cả tạo nên một bức tranh thu nhỏ, phản ánh thiên nhiên và bản sắc văn hóa độc đáo của người Co.
Nghệ Thuật Trang Trí Và Ý Nghĩa Sâu Sắc
Hằng năm, nghệ nhân Hồ Văn Sinh cùng các già làng ở xã Tây Trà Bồng tham gia tạo hình và trang trí cây nêu cho các lễ hội quan trọng như ăn trâu hay mừng lúa mới. Theo ông Sinh, kỹ thuật điêu khắc và hoa văn trang trí có sự khác biệt tùy theo không gian sống của mỗi vùng, thể hiện sự đa dạng trong văn hóa Co.
Cây nêu thường có chiều cao từ 13 đến 15 mét. Mặc dù nghệ thuật trang trí và tạo hình có thể thay đổi chút ít giữa các khu vực sinh sống của người Co, tùy theo từng lễ hội, nhưng chúng đều chung một mong ước: cầu cho mùa màng bội thu và cuộc sống no đủ, bình an.
Di Sản Quốc Gia Và Thách Thức Bảo Tồn
Năm 2025, nghệ thuật trang trí cây nêu của người Co miền núi tỉnh Quảng Ngãi đã chính thức được công nhận là di sản văn hóa vật thể quốc gia. Sự kiện này không chỉ khẳng định bản sắc văn hóa tộc người mà còn làm nổi bật dấu ấn và sức sống riêng của cư dân vùng Trường Sơn-Tây Nguyên.
Nguy Cơ Mai Một Và Giải Pháp Bảo Vệ
Trong bối cảnh đổi mới và hội nhập, văn hóa cổ truyền của dân tộc Co đang đối mặt với nguy cơ mai một dần theo thời gian. Tỉnh Quảng Ngãi đã nhận diện vấn đề này và đang tìm kiếm các giải pháp để bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
Nhà nghiên cứu văn hóa Cao Chư, nguyên Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi, nhận định: "Do điều kiện xã hội thay đổi, những giá trị cũ nếu không thích ứng với hoàn cảnh mới sẽ dần bị lãng quên. Vì vậy, việc truyền dạy cho thế hệ kế cận là rất quan trọng để phát triển truyền thống cộng đồng người Co và phổ biến giá trị đặc sắc của di sản trong và ngoài nước."
Ông cũng chia sẻ thêm: "Trước đây, văn hóa thường được bảo tồn một cách tự nhiên trong không gian văn hóa sẵn có. Tuy nhiên, trong xã hội hiện đại ngày nay, chúng ta cần nhiều chính sách bảo tồn và bảo vệ cụ thể hơn để ngăn chặn sự mai một theo thời gian."
Sự Hỗ Trợ Từ Cộng Đồng Và Chuyên Gia
Các chuyên gia, nhà nghiên cứu, và nghệ nhân từ miền cao tỉnh Quảng Ngãi, cũng như toàn vùng Trường Sơn-Tây Nguyên, đang cùng nhau hỗ trợ cộng đồng và thế hệ trẻ trong việc sáng tạo và nuôi dưỡng niềm say mê với nghệ thuật truyền thống dân gian-dân tộc.
Các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể quốc gia, như cây nêu của người Co, không chỉ khẳng định giá trị văn hóa đặc sắc được hình thành qua chiều dài lịch sử mà còn cần được bảo tồn, duy trì thực hành để phát huy di sản, gìn giữ mạch nguồn, và tiếp nối dòng chảy cùng thời đại mới.
