Chuyển từ 'khai thác' sang 'tái tạo': Bảo tồn di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch bền vững
Chủ trương bảo tồn di sản văn hóa và các giá trị truyền thống tốt đẹp của các dân tộc gắn với phát triển du lịch đã được xác định rõ trong Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 16/1/2017 của Bộ Chính trị về phát triển du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn. Đồng thời, Dự án số 6 thuộc chương trình mục tiêu quốc gia cũng nhấn mạnh việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số trong hoạt động du lịch.
Hành lang pháp lý và thực tiễn triển khai
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành nhiều văn bản hướng dẫn phát triển du lịch cộng đồng và xây dựng sản phẩm đặc thù vùng dân tộc thiểu số. Những định hướng này tạo hành lang pháp lý để các địa phương phục hồi, gìn giữ và đưa yếu tố văn hóa vào hoạt động du lịch. Nhiều không gian lễ hội, làng nghề, chợ phiên vùng cao và sinh hoạt cộng đồng đã trở thành điểm đến hấp dẫn, góp phần tạo sinh kế và cải thiện đời sống người dân.
Tuy nhiên, trong quá trình triển khai, một số địa phương còn lúng túng khi lựa chọn yếu tố văn hóa đưa vào sản phẩm du lịch. Nhiều lễ hội và nghi lễ bị biến tướng, sân khấu hóa, làm suy giảm tính bản địa và đặc trưng văn hóa. Không gian sinh hoạt truyền thống bị xâm lấn, trong khi tình trạng sao chép cách làm giữa các địa phương dẫn đến sự 'đồng hóa', gây khó khăn trong nhận diện bản sắc dân tộc.
Thách thức trong bảo tồn và phát triển
Việc sử dụng trang phục không đúng tộc người, pha trộn kiểu dáng hoặc vay mượn yếu tố từ cộng đồng khác làm sai lệch giá trị gốc, ảnh hưởng đến trải nghiệm chân thực của du khách. Phát triển du lịch thiếu quy hoạch đang tác động ngược lại mục tiêu của công tác bảo tồn.
Ông Nguyễn Anh Cường từ Trường đại học Văn hóa Hà Nội nhận định: 'Ở một số vùng đồng bào, nhận thức về văn hóa chưa đầy đủ; việc đặt nặng mục tiêu kinh tế dẫn đến khai thác văn hóa mang tính thương mại, làm giảm giá trị của bản sắc.' Trong bối cảnh văn hóa được xác định là nguồn lực nội sinh quan trọng, giữ vững giá trị cốt lõi của từng tộc người có ý nghĩa nền tảng.
Yêu cầu chuyển đổi tư duy
Thực tiễn này đặt ra yêu cầu chuyển từ tư duy 'khai thác' sang 'tái tạo' các giá trị văn hóa truyền thống có nguy cơ mai một. Công tác bảo tồn phải dựa trên hiểu biết đầy đủ và tôn trọng giá trị gốc của từng cộng đồng.
Ông Lâm Bá Nam, Chủ tịch Hội Dân tộc học và Nhân học Việt Nam, nhấn mạnh: 'Văn hóa của các tộc người Việt Nam là khối di sản được hình thành qua tiến trình lịch sử lâu dài và tiếp tục vận động trong đời sống hiện nay. Tộc người là chủ thể của di sản và bản sắc tạo nên sắc thái riêng của mỗi cộng đồng.'
Định vị thương hiệu du lịch cộng đồng
Mỗi địa phương cần xác định rõ yếu tố văn hóa đặc trưng cần gìn giữ, từ đó lựa chọn cách phát huy phù hợp, tránh áp đặt mô hình từ nơi khác. Mọi tiếp biến phải dựa trên hiểu biết và tôn trọng giá trị gốc.
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa xác định yêu cầu chú trọng bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống, bản sắc văn hóa tốt đẹp của các dân tộc thiểu số. Những tri thức dân gian được đúc kết qua các câu ngạn ngữ như 'Người Thái ăn nước, người Dao ăn sương, người H'Mông ăn mây' phản ánh sinh động môi trường cư trú và đặc trưng sinh hoạt của từng cộng đồng.
Mô hình thành công và hướng đi tương lai
Tại nhiều địa phương, sản phẩm du lịch văn hóa được xây dựng trên cơ sở tôn trọng đặc trưng của từng cộng đồng. Các mô hình du lịch cộng đồng tại Sin Suối Hồ (Lai Châu), Lô Lô Chải (Tuyên Quang) tạo dấu ấn riêng khi khai thác bản sắc địa phương. Cư dân đã lựa chọn những yếu tố đặc trưng như kiến trúc nhà sàn, trang phục truyền thống, nghề thủ công và ẩm thực để đưa vào sản phẩm du lịch.
Hoạt động du lịch còn góp phần khôi phục nhiều nghề truyền thống, hạn chế nguy cơ đứt gãy trong truyền dạy cho thế hệ trẻ và từng bước làm sống lại các giá trị văn hóa dân tộc. Tại các bản làng người H'Mông, Dao ở Sa Pa (Lào Cai), người dân không chỉ cung cấp dịch vụ lưu trú mà trực tiếp thực hành những sinh hoạt gắn với đời sống cộng đồng.
Trong giai đoạn tiếp theo, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa gắn với phát triển kinh tế và du lịch bền vững tiếp tục tạo nền tảng để địa phương khai thác di sản gắn với lợi ích cộng đồng. Thực tiễn này đòi hỏi phải nâng cao nhận thức và phát huy vai trò chủ thể của người dân trong gìn giữ di sản.
Các cơ quan quản lý và giới nghiên cứu cần đồng hành, hỗ trợ nhận diện, phục hồi và truyền dạy văn hóa dân tộc cho đồng bào. Cùng với đó, cần tăng cường giáo dục thế hệ trẻ về giá trị truyền thống và tri thức bản địa, từ đó hình thành ý thức gìn giữ trong quá trình phát triển du lịch.
