Chùa Thanh Mai: Di Sản Thế Giới Với Bia Cổ Quý Giá Và Kiến Trúc Thời Trần
Khu di tích Thanh Mai, từng thuộc huyện Phượng Sơn, lộ Lạng Giang, sau này là Chí Linh, tỉnh Hải Dương, hiện nay nằm tại phường Nguyễn Trãi, thành phố Hải Phòng. Ngôi chùa này là một trong 12 di tích thành phần của quần thể danh thắng Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc, vừa được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới vào tháng 7/2025.
Lịch Sử Và Giá Trị Phật Giáo
Chùa Thanh Mai được xây dựng từ thời Trần, khoảng thế kỷ XIII-XIV, gắn bó mật thiết với Pháp Loa tôn giả - vị Tổ thứ hai của Thiền phái Trúc Lâm. Từ thế kỷ XIII-XIV, nơi đây đã trở thành trung tâm Phật giáo Trúc Lâm, quy tụ các vị tổ như Đệ nhị, Đệ tam cùng nhiều quốc sư về trụ trì, hoằng dương Phật pháp và phát triển đạo phái.
Hệ Thống Văn Bia Cổ Độc Đáo
Một giá trị đặc biệt của chùa Thanh Mai là hệ thống văn bia cổ, với bốn tấm bia đá có niên đại từ thế kỷ XIV-XVII, XVIII. Những tấm bia này chứa đựng nội dung quan trọng về lịch sử Phật giáo mà nhiều tài liệu khác không ghi chép hoặc chưa kịp đề cập.
Tiêu biểu nhất là bia “Thanh Mai Viên Thông tháp bi” được dựng vào năm 1362, với khoảng 5.000 chữ khắc tinh xảo trên đá xanh. Chị Hoàng Thị Thảo, hướng dẫn viên tại Ban Quản lý di tích Côn Sơn-Kiếp Bạc, chia sẻ: "Văn bia không chỉ kể về thân thế và sự nghiệp của Pháp Loa mà còn phản ánh đời sống chính trị, tôn giáo, ruộng đất và sự phát triển của Thiền phái Trúc Lâm thời Trần."
Với những giá trị nổi bật, văn bia này đã được công nhận là Bảo vật quốc gia vào năm 2016, trở thành tư liệu quý giá cho các nhà nghiên cứu lịch sử và văn hóa.
Kiến Trúc Và Quá Trình Phục Dựng
Trải qua chiến tranh và biến thiên thời gian, phần lớn kiến trúc cổ thời Trần tại chùa Thanh Mai đã bị phá hủy. Tuy nhiên, qua các đợt trùng tu, đặc biệt là từ sau năm 1975, ngôi chùa dần được phục dựng với quy mô tương đối hoàn chỉnh.
Hiện nay, tổng thể kiến trúc chùa bao gồm các hạng mục chính:
- Tam quan được xây dựng lại năm 2009 theo kiểu chồng diêm hai tầng tám mái.
- Chùa chính có kiến trúc hình chữ “Đinh”, gồm bảy gian tiền đường và ba gian thượng điện, lợp ngói vẩy hến, gợi nhớ phong cách kiến trúc truyền thống.
- Phía sau chùa là hệ thống tháp cổ, nơi an nghỉ của các vị sư qua nhiều thời kỳ, trong đó tháp Viên Thông - nơi đặt xá lỵ Pháp Loa - là công trình có ý nghĩa đặc biệt, gắn với lịch sử khoảng 700 năm của chùa.
Di Tích Và Lễ Hội Truyền Thống
Lễ hội chùa Thanh Mai diễn ra từ mồng 1 đến mồng 3 tháng 3 âm lịch hàng năm, là dịp để nhân dân tưởng nhớ ngày viên tịch của Tổ Pháp Loa. Phía sau chùa hiện có đường mòn dẫn lên đỉnh núi Phật Tích, nơi có dấu vết của một số di tích cổ khác được gọi là Thanh Mai 2, 3, 4...
Di tích Thanh Mai 2 được khai quật vào năm 2021 đã phát hiện ba lớp kiến trúc của ba thời kỳ chồng lên nhau, chứng minh chùa Thanh Mai phát triển liên tục qua các thời Trần, Lê, Nguyễn. Đặc biệt, kiến trúc thời Nguyễn được thực hiện khá cẩn thận và quy mô, cho thấy sức sống bền bỉ của Phật giáo Trúc Lâm tại đây.
Công Tác Bảo Tồn Và Phát Huy Giá Trị
Năm 1992, chùa Thanh Mai được xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia. Đến tháng 7/2025, chùa chính thức trở thành một phần của quần thể Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới.
Ông Vũ Trường Sơn, Trưởng phòng Quản lý Di sản văn hóa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố Hải Phòng, nhấn mạnh: "Bảo tồn chùa Thanh Mai phải tuân thủ Luật Di sản văn hóa và các quy định của Công ước 1972 về bảo vệ di sản thế giới."
Các địa phương liên quan đang triển khai nhiều nhiệm vụ quan trọng:
- Xây dựng quy hoạch bảo tồn tổng thể.
- Nghiên cứu di sản phi vật thể.
- Tăng cường tuyên truyền và hoàn thiện cơ chế quản lý.
Trong giai đoạn 2026-2030, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ tham mưu để Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng xây dựng quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị di tích chùa Thanh Mai.
Thu Hút Du Lịch Và Cảnh Quan Thiên Nhiên
Ngày nay, nhiều du khách ghé thăm chùa Thanh Mai không chỉ để tìm hiểu lịch sử Phật giáo mà còn để chinh phục thiên nhiên hùng vĩ nơi đây. Bao quanh chùa là khu rừng nguyên sinh với những cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi.
Vào những tháng cuối năm, rừng phong tại đây đồng loạt thay lá, tạo nên khung cảnh rợp trời với sắc đỏ và vàng rực rỡ. Sự kết hợp hài hòa giữa cảnh quan thiên nhiên, giá trị khảo cổ và hệ thống kinh văn, bi ký quý hiếm đã giúp chùa Thanh Mai đáp ứng đầy đủ các tiêu chí của UNESCO về tính toàn vẹn và xác thực.
