Ngày 19/6/2026, sau hành trình lập hồ sơ UNESCO, Cổ Loa đối mặt với bài toán phát huy giá trị di sản. Mô hình bảo tàng sinh thái được kỳ vọng sẽ giúp di sản tiếp tục sống trong cộng đồng và mang lại sinh kế cho người dân địa phương.
Cổ Loa không chỉ có lễ hội
Lễ hội Cổ Loa được công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2021. Theo GS-TS Nguyễn Văn Kim, Phó chủ tịch Hội đồng Di sản quốc gia, những thực hành tín ngưỡng này làm giàu giá trị hồ sơ UNESCO, thể hiện khát vọng hòa bình, ý chí độc lập dân tộc và dấu ấn quyền uy của nhà nước Âu Lạc.
Tuy nhiên, giá trị Cổ Loa không chỉ nằm ở lễ hội đầu xuân. GS-TS Nguyễn Quốc Thông, nguyên Phó chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam, nhấn mạnh sự hài hòa giữa thành lũy cổ với làng xóm, canh tác nông nghiệp và hệ thống thủy văn tự nhiên. Ông cho biết, khác với nhiều kinh đô cổ trên thế giới bị tách biệt khỏi đời sống cư dân hoặc chỉ còn là phế tích, Cổ Loa vẫn là không gian cư trú của cộng đồng. Cổ Loa là một "di sản sống", nơi ký ức lịch sử đan xen với đời sống hiện tại.
Chính sự gắn kết này khiến nhiều chuyên gia coi Cổ Loa là "di sản sống" và mở ra ý tưởng xây dựng bảo tàng sinh thái, nơi di sản được bảo tồn ngay trong không gian sống của người dân.
Sống cùng di sản
Khác với bảo tàng truyền thống, bảo tàng sinh thái không chỉ lưu giữ hiện vật mà còn bảo tồn không gian sống, tập quán, nghề truyền thống và ký ức cộng đồng. Với Cổ Loa, mô hình này giúp công chúng trải nghiệm đời sống văn hóa hình thành quanh thành suốt hơn 2.000 năm.
Một giá trị được lưu giữ là nghề làm bún Mạch Tràng. Theo Ban Quản lý khu di tích Cổ Loa, bún này có màu trắng ngà đặc trưng, khác biệt nhờ gạo được ủ 2-4 ngày trước khi xay nhuyễn, thay vì ngâm qua đêm.
Bún Mạch Tràng gắn với món bún xào cần, nét riêng của Cổ Loa, thường xuất hiện trong lễ dâng vua An Dương Vương và giỗ bà Chúa. Món ăn phản ánh sự tiếp nối tập quán văn hóa qua nhiều thế hệ. Nghề làm bún Mạch Tràng vẫn duy trì, cho thấy sức sống của nghề truyền thống gắn bó với cộng đồng.
Bên cạnh ẩm thực, truyền thuyết nỏ thần mở ra lớp ký ức khác. Phát hiện khảo cổ về kho mũi tên đồng và lò luyện kim soi sáng câu chuyện huyền sử. TS Nguyễn Việt (Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á) và kỹ sư tên lửa Vũ Đình Thanh đã phục dựng nỏ thần dựa trên tư liệu và khảo cổ. Các phiên bản nỏ bắn thử thành công, phóng nhiều mũi tên cùng lúc. Trải nghiệm với nỏ phục dựng giúp công chúng tiếp cận câu chuyện Cổ Loa từ truyền thuyết đến lịch sử.
Nếu hồ sơ UNESCO là cơ hội để thế giới biết đến Cổ Loa, thì việc giữ di sản trong đời sống cộng đồng là câu chuyện lâu dài. Từ lễ hội, nghề làm bún đến trải nghiệm nỏ thần, mỗi giá trị văn hóa đều góp phần giúp Cổ Loa không chỉ là ký ức quá khứ mà còn là di sản sống.
Ông Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản Thăng Long - Hà Nội, đặt vấn đề: "Làm thế nào để người dân sống được bằng di sản?". Ông cho biết các hoạt động phát huy giá trị di sản sẽ tăng cường kết nối Hoàng thành Thăng Long và Cổ Loa, đặt cộng đồng địa phương làm trung tâm.
Từ định hướng đó và gợi mở về bảo tàng sinh thái, Cổ Loa được kỳ vọng tiếp tục gìn giữ trầm tích văn hóa nghìn năm, để cộng đồng trở thành chủ thể di sản trong đời sống hằng ngày.
