Bộ Tượng Kim Cương Chùa Long Đọi Sơn: Bảo Vật Quốc Gia Độc Bản Thời Lý
Năm 2024, bộ tượng Kim Cương tại chùa Long Đọi Sơn đã chính thức được Nhà nước công nhận là bảo vật quốc gia, khẳng định giá trị độc bản và không thể thay thế trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc. Đây là những nhân chứng lịch sử quý giá, hiện lưu giữ sáu pho tượng Kim Cương, là di vật gốc trực tiếp phản ánh đời sống tín ngưỡng Phật giáo thời Lý - giai đoạn hưng thịnh nhất của Phật giáo Đại Việt.
Nguồn Gốc Và Ý Nghĩa Lịch Sử
Các pho tượng gắn liền với bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh và được nhắc đến trong văn bia nổi tiếng cùng tên tại chùa. Theo nội dung văn bia Sùng Thiện Diên Linh và các tài liệu Phật học, tượng Kim Cương là các vị Hộ pháp thuộc “Bát đại Kim Cương”, được đặt quanh bảo tháp với ý nghĩa bảo vệ Phật pháp, hộ trì Tam bảo, trấn giữ tám phương. Trước kia, chùa từng có tám pho tượng “thần nhân chống gươm ủng hộ” đặt dưới chân tháp, nhưng đến nay chỉ còn lại sáu pho tượng.
Các pho tượng được tạc bằng đá sa thạch nguyên khối, với kích thước gần bằng người thật, cao khoảng 1,6m. Tạo hình uy nghi, khỏe khoắn thể hiện quy mô và vị thế đặc biệt quan trọng của chùa trong đời sống tôn giáo-chính trị thời kỳ Phật giáo giữ vai trò quốc giáo, gắn bó mật thiết với triều đình và quốc gia. Đây là nguồn tư liệu gốc có giá trị quan trọng trong nghiên cứu lịch sử Phật giáo, tư tưởng và tín ngưỡng của người Việt thời trung đại.
Đỉnh Cao Nghệ Thuật Điêu Khắc
Không chỉ mang giá trị lịch sử-tôn giáo, bộ tượng còn được xem là đỉnh cao của nghệ thuật điêu khắc đá thời Lý. Mỗi pho tượng đều đứng nghiêm trong tư thế chống gươm trước bụng, trang phục theo lối quan võ. Áo giáp được chạm khắc tinh xảo, cân đối với các họa tiết như hoa cúc, hoa mai, hình xoắn, và các bông hoa nhiều cánh, phản ánh trình độ kỹ thuật và tư duy thẩm mỹ rất cao của nghệ nhân đương thời.
Phía trước áo giáp là lá chắn được trang trí những bông hoa nhỏ nhiều cánh, tạo nên vẻ đẹp cân đối, thống nhất và linh hoạt. Nhà nghiên cứu di sản, mỹ thuật Nguyễn Văn Hiệu khẳng định, nghệ thuật điêu khắc trên các pho tượng vô cùng tinh xảo, phát huy gần như trọn vẹn toàn bộ những giá trị đặc sắc của mỹ thuật thời Lý. Đây có thể coi là những tác phẩm độc nhất vô nhị còn lại, với giá trị gần như vô giá đối với việc nghiên cứu lịch sử và mỹ thuật cổ.
Bảo Tồn Và Phát Huy Giá Trị
Chùa Long Đọi Sơn là ngôi chùa cổ có lịch sử hơn 900 năm, đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt. Hiện bộ tượng Kim Cương đang được lưu giữ, trưng bày trong khuôn viên chùa để nhân dân và du khách tham quan, chiêm bái. Trải qua những biến cố lịch sử, đặc biệt là sự tàn phá của giặc Minh thế kỷ XV, toàn bộ kiến trúc tháp chùa đã bị hủy hoại; các pho tượng cũng đã chịu những hư hại nhất định, song hiện vẫn còn tương đối nguyên vẹn.
Ông Nguyễn Thanh Bình, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Tiên Sơn cho biết, địa phương xác định công tác bảo tồn và phát huy giá trị bộ tượng Kim Cương là nhiệm vụ trọng tâm, có ý nghĩa lâu dài. Phường tập trung đẩy mạnh ứng dụng khoa học-công nghệ trong bảo quản, số hóa hiện vật; tăng cường phối hợp nghiên cứu, phục dựng không gian văn hóa Phật giáo thời Lý; gắn bảo tồn di sản với phát triển du lịch văn hóa, giáo dục truyền thống lịch sử cho các tầng lớp nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Theo bà Vũ Thị Thu, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Ninh Bình, công tác bảo tồn được tỉnh xác định theo hướng toàn diện, vừa chú trọng gìn giữ hình dáng vật chất của hiện vật, vừa bảo vệ giá trị nguyên gốc, tính xác thực và bối cảnh lịch sử-văn hóa của địa phương. Bảo tàng tỉnh đặc biệt chú trọng kiểm soát các yếu tố về nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng, tác động của môi trường tự nhiên; tổ chức kiểm tra, đánh giá định kỳ tình trạng hiện vật nhằm kịp thời phát hiện nguy cơ xuống cấp và có biện pháp xử lý phù hợp.
Vai Trò Tâm Linh Và Cộng Đồng
Thượng tọa Thích Thanh Vũ, Phó Trưởng ban Trị sự, Trưởng Ban Từ thiện xã hội Giáo hội Phật Giáo Việt Nam tỉnh Ninh Bình, Viện chủ tổ đình chùa Long Đọi Sơn cho biết, các pho tượng là những di vật gốc vô cùng quý hiếm của Phật giáo và nghệ thuật điêu khắc thời Lý, gắn với lịch sử hình thành, phát triển của chùa cũng như bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh. Ngày nay, dù không còn giữ nguyên vị trí ban đầu quanh bảo tháp, bộ tượng Kim Cương vẫn giữ vai trò tâm linh rất quan trọng trong đời sống Phật giáo, sinh hoạt tín ngưỡng của nhân dân địa phương.
Đối với tăng, ni, phật tử và nhân dân, các pho tượng được tôn kính như các vị Hộ pháp linh thiêng, biểu trưng cho sức mạnh chính nghĩa, tinh thần bảo vệ Phật pháp; định hướng thiện lành, răn đe cái ác và gìn giữ sự tôn nghiêm của cơ sở thờ tự, cuộc sống bình yên của cộng đồng. Việc bảo vệ, phát huy giá trị của bộ tượng Kim Cương ngày nay không chỉ là gìn giữ một bảo vật quốc gia, mà còn góp phần bảo tồn mạch nối lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng của cộng đồng dân cư gắn bó với chùa Long Đọi Sơn qua nhiều thế kỷ.
