Iran đang phải đối mặt với bài toán kinh tế sau chiến tranh, khi chiến thắng trên chiến trường chưa chắc đã mang lại lợi ích thiết thực cho người dân. Theo nghiên cứu viên cao cấp Sina Toossi từ Trung tâm Chính sách Quốc tế (CIP), chiến thắng thời chiến sẽ sớm phai nhạt nếu Iran không chuyển hóa được lợi thế này thành lợi ích trong thời bình.
Người dân cần thấy lợi ích trên bàn ăn
Ông Toossi đánh giá: “Lúc này, người dân Iran cần nhìn thấy lợi ích sau chiến thắng. Giới lãnh đạo đang nói với người dân Iran rằng chiến lược của đất nước đã phát huy hiệu quả và một trật tự khu vực mới sẽ hình thành. Nhưng người dân cần nhìn thấy điều đó thể hiện trên bàn ăn của họ, trong đời sống của họ”.
Chính quyền Iran hiểu rằng họ cần có các biện pháp giảm trừng phạt đủ mạnh để sớm phục hồi kinh tế, cải thiện đời sống người dân, giảm nguy cơ bất ổn trong nước. Giá cả các mặt hàng thiết yếu tăng vọt, nhiều người mất việc làm, bối cảnh kinh tế Iran vẫn đang gặp rất nhiều thách thức.
Thách thức từ nội bộ và đàm phán
Bất kỳ sự nhượng bộ nới lỏng trừng phạt hay giải phóng tài sản nào từ phía Mỹ cũng gắn liền với các nhượng bộ lớn liên quan tới chương trình hạt nhân của Iran, điều mà phe cứng rắn có thể không chấp nhận. Sau chiến sự, các tướng lĩnh và chính trị gia theo đường lối cứng rắn tại Iran đã có thêm tự tin. Họ cho rằng chính chiến lược quân sự, chứ không phải ngoại giao hay thỏa hiệp, đã buộc Mỹ phải chấp nhận thỏa thuận.
Bản ghi nhớ giữa Iran và Mỹ mở ra nhiều triển vọng kinh tế cho Iran như nới lỏng trừng phạt, tăng xuất khẩu dầu và thu hút đầu tư nước ngoài. Tuy nhiên, phần lớn lợi ích vẫn đang tồn tại ở dạng kỳ vọng lạc quan, còn khả năng phục hồi kinh tế bền vững được đến đâu vẫn chưa được bảo đảm. Khoảng cách giữa những điều mà Tehran và Washington có thể chấp nhận lớn đến mức, việc hai bên có đạt được thỏa thuận cuối cùng hay không là điều chưa ai dám chắc.
Eo biển Hormuz - vũ khí kinh tế hạt nhân
Cuối tháng 4, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio thừa nhận eo biển Hormuz đã trở thành "vũ khí hạt nhân về kinh tế" của Iran. Mỹ hiểu rằng kể từ nay, nếu Iran bị tấn công, nước này có thể đóng eo biển Hormuz bất cứ lúc nào, gây gián đoạn thị trường năng lượng trên toàn cầu. Theo Foreign Affairs, Tổng thống Mỹ Donald Trump gặp nhiều thách thức trong cuộc chiến và khó duy trì vị thế đàm phán thuận lợi ngay từ giai đoạn đầu.
Bản ghi nhớ được Iran và Mỹ ký kết đã hoãn việc giải quyết hầu hết vấn đề gai góc sang các vòng đàm phán tiếp theo. Theo bản ghi nhớ, trong 60 ngày, các tàu thương mại sẽ được đi qua eo biển an toàn và không phải trả phí, trong khi đó Iran và Mỹ sẽ đàm phán về cơ chế quản lý eo biển sau chiến tranh. Trưởng đoàn đàm phán Iran, Chủ tịch Quốc hội Mohammad Ghalibaf, tuyên bố thẳng thắn rằng "eo biển Hormuz sẽ không bao giờ trở lại trạng thái như trước". Ông cho biết Tehran đã nhất trí thiết lập trung tâm điều phối và đường dây liên lạc hàng hải nhằm xử lý nhanh sự cố và ngăn ngừa nguy cơ xung đột tại khu vực này.
Bài học từ lịch sử và chiến lược dài hạn
Theo ông Nate Swanson, cựu Giám đốc phụ trách vấn đề Iran trong Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ, việc bảo đảm hoạt động hàng hải tự do, thông suốt tại eo biển Hormuz cũng đem lại lợi ích cho Iran. Ông Swanson cho rằng Tehran nên tham khảo bài học từ lịch sử của nước Mỹ trong thời kỳ nội chiến, khi Tổng thống Abraham Lincoln từng chỉ đạo các tướng lĩnh: "Hãy để họ đứng dậy nhẹ nhàng". Theo ông Swanson, lời của Tổng thống Lincoln có nghĩa là không nên dồn đối phương thái quá. Nếu Iran gây sức ép với Mỹ quá lớn trong vấn đề eo biển Hormuz, Tehran có thể cũng sẽ gặp khó trong việc duy trì trật tự ổn định có lợi cho chính Iran về lâu dài.
Khả năng đóng cửa eo biển Hormuz là công cụ bảo đảm an ninh mạnh nhất mà Iran sở hữu. Công cụ này bền vững, đáng tin cậy, có thể sử dụng ngay lập tức, hiệu quả của nó còn hơn cả lá chắn răn đe hạt nhân. Sau đây, việc tạo điều kiện để hoạt động vận tải hàng hải qua eo biển Hormuz được thông suốt, nhằm chứng minh giá trị chiến lược của tuyến hàng hải này, có lẽ lại là điều hiệu quả nhất mà Tehran nên làm.
