Nước mắm Phan Thiết: Hành trình từ làng chài xưa đến thị trường quốc tế
Từ cuối thế kỷ XVIII, ngư dân đã theo các đàn cá vụ Nam vào vùng biển Phan Thiết để đánh bắt. Họ phát hiện đây là vùng biển trù phú với nguồn hải sản đa dạng, giàu đạm. Khí hậu nắng nóng đặc trưng của Phan Thiết đã tạo điều kiện lý tưởng cho quá trình lên men trong ủ muối, một yếu tố then chốt để sản xuất nước mắm chất lượng mà nhiều nơi khác không có được.
Sự hình thành và phát triển ban đầu
Đến giữa thế kỷ XIX, những cơ sở sản xuất nước mắm chuyên nghiệp với quy mô lớn, gọi là “hàm hộ”, bắt đầu xuất hiện tại Phan Thiết. Thương nhân từ khắp nơi đổ về, neo đậu ghe bầu kín các con sông như Cà Ty và Phú Hài để chờ mua nước mắm. Sản phẩm được đựng trong tĩn – những hũ đất sét có hình dáng đặc trưng với thân phình, đáy thon – trước khi vận chuyển đi tiêu thụ.
Ông Trương Quan Hiến, Chủ tịch Hiệp hội nước mắm Phan Thiết, cho biết năm 1904, người Pháp đã công nhận Phan Thiết là trung tâm quan trọng nhất của Trung Kỳ trong ngành công nghiệp chế biến nước mắm. Điều này khẳng định vị thế sớm của vùng đất này.
Dấu ấn lịch sử và văn hóa
TS Trần Ngọc Dũng, Giám đốc Công ty TNHH Seagull và người sáng lập Bảo tàng nước mắm Làng chài xưa, chia sẻ những phát hiện thú vị. Nhiều hiện vật liên quan đến nghề làm nước mắm đã được tìm thấy tại tháp Chăm Poshanư. Đặc biệt, một công trình điêu khắc của người Chăm mô tả cảnh ủ nước mắm trong hũ gốm càng làm rõ dấu ấn lịch sử lâu đời của nghề truyền thống này tại khu vực.
Vươn tầm quốc tế và thành tựu hiện đại
Trong giai đoạn 2021-2024, nước mắm Phan Thiết đạt sản lượng ấn tượng từ 20 đến 30 triệu lít mỗi năm, với doanh thu khoảng 1.000 tỷ đồng. Mỗi cơ sở sản xuất đều có kỹ thuật riêng, tạo ra những hương vị độc đáo phục vụ cả thị trường trong nước và xuất khẩu.
Theo TS Trần Ngọc Dũng, thị trường Mỹ có yêu cầu khắt khe: nước mắm phải có mùi nhẹ, vị không quá mặn và tuân thủ các tiêu chuẩn của cơ quan quản lý thực phẩm. Để đáp ứng, sản phẩm xuất khẩu phải trải qua quy trình thanh trùng gia nhiệt liên tục bằng công nghệ tiên tiến, đảm bảo an toàn mà vẫn giữ được hương vị tự nhiên.
Một bước tiến quan trọng là việc nước mắm tĩn của Làng chài xưa đã có mặt trong hệ thống siêu thị Costco tại Mỹ – nơi sở hữu chuỗi 900 cửa hàng. Điều này chứng minh tiềm năng vươn ra thị trường quốc tế của sản phẩm truyền thống khi được đầu tư đúng hướng.
Hướng tới tương lai và công nhận di sản
Năm 2023, nước mắm Phan Thiết chính thức được bảo hộ chỉ dẫn địa lý, khẳng định giá trị đặc thù của sản phẩm. Gần đây, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng đã trình UBND tỉnh xem xét lập hồ sơ khoa học để đưa “Nghề nước mắm truyền thống Phan Thiết” vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2026. Đây là nỗ lực bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa lâu đời của nghề truyền thống này.
