Trong bối cảnh xung đột tại Iran gây gián đoạn nghiêm trọng nguồn cung dầu mỏ và hóa chất toàn cầu, ngành năng lượng phụ thuộc vào than đá của Trung Quốc đang đứng trước một cơ hội lớn chưa từng có. Tại Tân Cương – một trong bốn đại căn cứ sản xuất công nghiệp quy mô lớn và hiện đại bậc nhất của Trung Quốc – những công nghệ xanh và mang tính tương lai đang hiện đại hóa ngành khai thác than, đồng thời tối đa hóa tiềm năng của nguồn tài nguyên này.
Khu phát triển Chuẩn Đông: Mỏ than khổng lồ giữa lòng sa mạc
Sau hành trình dài 4 giờ lái xe về phía đông bắc từ thủ phủ Urumqi của Tân Cương, một mỏ than lộ thiên có quy mô khổng lồ hiện ra trước mắt. Khu phát triển kinh tế và công nghệ quốc gia Chuẩn Đông tọa lạc trên một trữ lượng than khổng lồ, nếu tính theo trọng lượng thì vượt xa sự giàu có về dầu mỏ của vùng Vịnh Ba Tư. Trải dài trên ba huyện với diện tích quy hoạch 15.500 km², chiều dài từ đông sang tây 220 km, nơi đây sở hữu mỏ than liền dải lớn nhất Trung Quốc. Với trữ lượng ước tính khoảng 390 tỷ tấn – chiếm 7% tổng trữ lượng cả nước – mỏ than này thường xuyên được giới chuyên gia nhận định có khả năng đáp ứng cơn khát năng lượng khổng lồ của Trung Quốc trong vòng một thế kỷ. Để dễ hình dung, tổng trữ lượng dầu mỏ đã được xác minh của các quốc gia trọng điểm vùng Vịnh Ba Tư chỉ vào khoảng 117 tỷ tấn.
Công nghệ tự hành và điện khí hóa
Tại mỏ than lộ thiên, một đội xe tải khai thác mỏ thuần điện tự hành đang vận hành trong không gian tĩnh lặng với độ chính xác như những cỗ máy đồng hồ. Chúng tự định vị đường đi trên địa hình phức tạp để vận chuyển từng núi đất đá đổ thải đến các bãi tập kết xa xôi. Hằng ngày, các phương tiện này quét bản đồ công trường để cập nhật lộ trình và tự động tìm đến trạm đổi pin khi dung lượng pin giảm dưới 30%. Tại trạm, cánh tay robot thay thế các khối pin kích thước container chỉ trong 6 phút. Một khối pin mới duy trì hoạt động liên tục trong 3 giờ. Kể từ tháng 8 năm ngoái, mỏ than đã đưa vào vận hành gần 300 xe tải như vậy, trong đó Boonray Intelligent Technology sở hữu 120 chiếc. Một kỹ sư họ Zhang cho biết dù xe tự hành chưa đạt hiệu suất tối ưu như phiên bản chạy dầu diesel, nhưng chúng giúp cắt giảm nhân sự vận hành: chỉ cần 4 người tại trung tâm điều khiển quản lý toàn bộ đội xe. Những phương tiện này sử dụng điện do chính nhà máy điện của mỏ sản xuất.
Hệ thống giám sát thông minh
Mô hình “khai thác mỏ thông minh” không chỉ dừng lại ở thiết bị phần cứng, mà còn được hậu thuẫn bởi hệ thống giám sát thời gian thực và nền tảng hạ tầng công nghệ thông tin phức tạp. Ông Kevin Tu, Giám đốc điều hành Agora Energy China, nhận định: “Mặc dù Tân Cương sở hữu trữ lượng than dồi dào, nhưng vị trí xa xôi cùng hạ tầng đường sắt hạn chế là rào cản xuất khẩu tài nguyên thô. Chính quyền địa phương đã chọn giải pháp chuyển hóa than tại chỗ thành điện năng hoặc sản phẩm hóa chất.”
Điện năng và hóa chất: Giá trị gia tăng
Phần lớn than sau khai thác được vận chuyển đến các nhà máy điện hoặc nhà máy hóa chất lân cận. Tại đây, than được chuyển hóa thành điện năng phục vụ luyện kim hạ nguồn, hoặc làm nguyên liệu sản xuất hóa chất từ cơ bản đến cao cấp. Về phía bắc, hơn một chục nhà máy nhiệt điện than thuộc sở hữu của Tập đoàn Năng lượng Quốc gia và SPIC. Điện năng được truyền tải hơn 3.300 km về phía đông qua tuyến đường dây Chuẩn Đông – Hoàn Nam, đi vào vận hành tháng 9/2019, được mệnh danh là “đỉnh Everest của ngành điện lực” với kỷ lục về cấp điện áp, công suất và khoảng cách truyền tải. Lượng điện này đủ đáp ứng nhu cầu sinh hoạt hằng năm của 133 triệu hộ gia đình.
Công nghiệp nhôm và hóa chất
Khu đại công nghiệp không chỉ có than và nhiệt điện. Bốn nhà sản xuất nhôm lớn, gồm Tập đoàn Công nghiệp Nhôm Kỳ Á Tứ Xuyên, có tổng công suất gần 3 triệu tấn/năm, chiếm hơn 6,5% tổng sản lượng cả nước. Chuyên gia logistics Liu Hao chia sẻ: “Chỉ bán than thô không hiệu quả. Một tấn than thô giá hơn 400 nhân dân tệ, trong khi một tấn nhôm thành phẩm có thể lên tới 10.000 nhân dân tệ.” Bên cạnh đó, một lượng than lớn được chuyển thẳng sang ngành hóa chất, sản xuất urê, melamine, olefin, methanol và nhiều sản phẩm khác.
Chuyển hóa năng lượng sạch
Chuyển hóa năng lượng sạch là mảnh ghép cuối cùng trong bức tranh công nghiệp Chuẩn Đông. Năm 2025, Tập đoàn Năng lượng Quốc gia, Năng lượng Thiên Trì cùng các doanh nghiệp khác đã khởi công các dự án chuyển hóa than thành khí đốt, tổng công suất 6 tỷ mét khối mỗi năm – tương đương tổng sản lượng các dự án cùng loại đang vận hành trên toàn quốc. Khu mỏ này gần như miễn nhiễm trước biến động giá dầu quốc tế nhờ điện khí hóa toàn bộ hoạt động khai thác.
