Thư từ, hồi ký là nguồn tài liệu quý phục vụ nghiên cứu lịch sử. Việt Nam và Hoa Kỳ đang thúc đẩy hợp tác trong lĩnh vực lưu trữ, bảo tồn và số hóa tư liệu lịch sử, hướng tới kết nối hệ thống dữ liệu giữa các cơ sở lưu trữ nhằm phục vụ nghiên cứu khoa học và đào tạo.
Tại Hội thảo khoa học quốc tế "Tư liệu, tài liệu lưu trữ về quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ: Giá trị nhân văn từ quá khứ đến tương lai" diễn ra ngày 5/6 tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQGHN), các nhà nghiên cứu, lưu trữ và học giả Việt Nam, Hoa Kỳ nhấn mạnh vai trò của việc chia sẻ tài liệu lưu trữ phục vụ nghiên cứu khoa học.
Phát biểu tại hội thảo, GS.TS Hoàng Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, cho rằng hợp tác quốc tế trong lĩnh vực lưu trữ không chỉ mở rộng nguồn tư liệu nghiên cứu mà còn tăng cường kết nối giữa các cơ sở đào tạo, nghiên cứu và hệ thống lưu trữ của hai nước. Trong bối cảnh chuyển đổi số, kết nối và chia sẻ dữ liệu được xem là xu hướng quan trọng để hình thành mạng lưới hợp tác học thuật hiệu quả.
Các chuyên gia và đại diện cơ sở lưu trữ hai nước tập trung thảo luận về cơ chế chia sẻ, liên thông và khai thác dữ liệu lịch sử. Nhiều ý kiến nhận định đây không chỉ là hoạt động học thuật mà còn là bước đi trong quá trình xây dựng mạng lưới dữ liệu lưu trữ xuyên quốc gia.
Theo các đại biểu, việc liên thông dữ liệu là yếu tố then chốt để nâng cao hiệu quả khai thác tư liệu. Các cơ sở lưu trữ cần chuẩn hóa dữ liệu, đồng bộ phương thức lưu trữ và mở rộng khả năng truy cập giữa các hệ thống. Hiện nhiều kho dữ liệu lớn đang được khai thác song song, như kho tư liệu CDEC của Đại học Texas Tech với khoảng 2,7 triệu trang tài liệu và Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III với khoảng 72.000 bộ hồ sơ, kỷ vật của cán bộ đi B. Việc kết nối các nguồn dữ liệu này được kỳ vọng sẽ nâng cao khả năng khai thác, đối chiếu thông tin ở quy mô liên quốc gia.
Các chuyên gia cũng nhấn mạnh sự cần thiết của hệ thống quản trị dữ liệu thống nhất, gồm mã định danh, bộ từ khóa chuẩn hóa và cơ chế truy xuất liên thông nhằm giảm tình trạng phân mảnh dữ liệu. Tuy nhiên, quá trình tích hợp vẫn đối mặt nhiều thách thức như khác biệt ngôn ngữ, cách ghi chép và sai lệch địa danh, tên người trong tư liệu thời chiến. Điều này đòi hỏi các cơ chế đối chiếu, chuẩn hóa dữ liệu kết hợp giữa chuyên môn lưu trữ và công nghệ số.
Bên cạnh đó, các công nghệ như trí tuệ nhân tạo (AI), hệ thống thông tin địa lý (GIS) và công cụ số hóa được đánh giá là thành phần quan trọng của hạ tầng lưu trữ hiện đại, hỗ trợ xử lý dữ liệu lớn và nâng cao khả năng truy xuất, phân tích thông tin.
Đa dạng hóa nguồn tư liệu nghiên cứu
Nhiều tham luận cũng đề cập xu hướng mở rộng khai thác các nguồn tư liệu cá nhân như nhật ký, thư từ, hồi ký và ghi chép cá nhân. Đây được xem là nguồn dữ liệu bổ trợ quan trọng, góp phần hoàn thiện bức tranh lịch sử đa chiều và thúc đẩy nghiên cứu liên ngành.
Tại phiên thảo luận "Chiến tranh, ký ức và hòa giải", nghiên cứu viên Kiara Torres trình bày tham luận về vai trò của phụ nữ Việt Nam trong chiến tranh, dựa trên các nguồn tư liệu cá nhân, truyền khẩu và lưu trữ. Phụ nữ miền Bắc hăng hái tham gia phong trào "Ba đảm đang" do Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam phát động tháng 3/1965. Theo cô, những tư liệu như thư từ, nhật ký hay hồi ký giúp tái hiện rõ nét hơn con người và bối cảnh lịch sử thời chiến.
Đánh giá xu hướng nghiên cứu hiện nay, GS Ron Milam (Đại học Công nghệ Texas) cho rằng thế hệ sinh viên trẻ đang góp phần thay đổi cách tiếp cận các vấn đề lịch sử và chiến tranh. Ông cũng ghi nhận sự gia tăng của các nhà nghiên cứu nữ trong lĩnh vực lịch sử quân sự, mang lại nhiều góc nhìn đa dạng hơn cho nghiên cứu học thuật.
Nhiều tham luận nhận định công tác lưu trữ ngày nay không chỉ dừng ở bảo tồn tư liệu mà đang trở thành một phần của hạ tầng dữ liệu phục vụ nghiên cứu khoa học, giáo dục và hợp tác quốc tế. Trong đó, hợp tác lưu trữ Việt Nam - Hoa Kỳ được xem là nền tảng để xây dựng không gian dữ liệu dùng chung và tăng cường kết nối học thuật lâu dài.
