Giữa thời đại AI xuất hiện trên gần như mọi thiết bị, từ điện thoại, máy tính đến kính thực tế ảo, không ít người trẻ lại tìm về những món đồ công nghệ đã bị lãng quên. Những sản phẩm công nghệ hoài cổ không còn được tìm mua vì tính năng vượt trội, mà bởi chúng gợi lại một giai đoạn công nghệ đầy táo bạo, khi mỗi sản phẩm đều mang đến cảm giác mới mẻ.
Xu hướng tiêu dùng bền vững thúc đẩy thị trường đồ cũ
Xu hướng này cũng gắn với ý thức tiêu dùng bền vững. Theo Spherical Insights, thị trường thiết bị điện tử đã qua sử dụng và tân trang trên toàn cầu được dự báo tăng từ khoảng 47,6 tỷ USD năm 2023 lên khoảng 123,7 tỷ USD vào năm 2033, với tốc độ tăng trưởng kép hằng năm (CAGR) khoảng 10%/năm. Trong khi đó, một khảo sát của Back Market tại Nhật Bản, Mỹ và một số nước châu Âu cho thấy khoảng 63% người dùng từ 18–34 tuổi đã từng cân nhắc mua smartphone tân trang; lý do chính là tiết kiệm chi phí và, ở nhiều nước châu Âu, là quan tâm đến môi trường.
Xu hướng này càng đáng chú ý khi Global E-waste Monitor 2024 cho biết thế giới đã tạo ra khoảng 62 triệu tấn rác điện tử trong năm 2022, nhưng chỉ 22,3% được tái chế đúng quy trình. Thay vì liên tục thay mới, nhiều người lựa chọn sửa chữa hoặc mua lại các thiết bị cũ để kéo dài vòng đời sản phẩm.
Hành trình tìm lại cảm giác công nghệ thập niên 1990
Là một người đam mê công nghệ, Quốc Anh cũng bị cuốn hút bởi những thiết bị từng được xem là "đi trước thời đại". Anh dành nhiều ngày tìm kiếm trên các trang bán đồ cũ để mua Palm Pilot, TV cầm tay analog và chiếc máy tính đeo người chạy Windows 98. Sau khi gom đủ, Quốc Anh quyết định cất smartphone, smartwatch và máy tính hiện đại, chỉ sử dụng những thiết bị cổ điển này trong suốt một tuần.
"Tôi muốn biết cảm giác của những người yêu công nghệ hơn 20 năm trước. Những thiết bị ấy từng đại diện cho tương lai, nên tôi tò mò liệu chúng còn hữu ích đến đâu trong cuộc sống hiện nay", Quốc Anh chia sẻ. Nhưng chỉ sau ngày đầu tiên, anh nhận ra khoảng cách giữa sự hoài niệm và trải nghiệm thực tế lớn hơn rất nhiều.
Một tuần sống như những năm 1990
Thiết bị đầu tiên Quốc Anh trải nghiệm là Palm Pilot, mẫu máy tính cầm tay từng được xem là "tổ tiên" của smartphone. Thay vì bàn phím cảm ứng hay nhận diện giọng nói, anh phải dùng bút stylus để viết theo hệ thống ký tự Graffiti. Chỉ để nhập một dòng ghi chú ngắn cũng mất vài phút vì phải nhớ cách viết từng ký tự. Không chỉ chậm chạp, Palm Pilot còn lưu toàn bộ dữ liệu trong bộ nhớ trong, đồng nghĩa nếu pin cạn trong thời gian dài, mọi ghi chú đều có nguy cơ biến mất.
"Lúc đó tôi mới thấy những tính năng như đồng bộ đám mây hay tự động sao lưu trên điện thoại bây giờ đáng giá đến mức nào. Trước đây mình dùng hằng ngày nhưng chưa từng nghĩ đến," Quốc Anh chia sẻ.
“Thử thách” tiếp theo là Casio Handheld TV, chiếc TV analog cầm tay từng được xem là biểu tượng của sự tiện lợi. Quốc Anh mang thiết bị ra ban công, kéo hết ăng-ten và liên tục đổi vị trí với hy vọng bắt được tín hiệu truyền hình. Tuy nhiên, màn hình chỉ hiện những vệt nhiễu. Nguyên nhân không nằm ở chiếc TV mà bởi hệ thống phát sóng analog gần như đã biến mất tại nhiều quốc gia sau quá trình chuyển đổi sang truyền hình số.
Ấn tượng mạnh nhất với Quốc Anh là Cybernaut MA4, chiếc máy tính đeo người ra mắt năm 1999. Thiết bị nặng gần 4 kg, gồm màn hình gắn trước mắt, bàn phím đeo trên cánh tay và hàng loạt dây kết nối khiến việc di chuyển trở nên vô cùng bất tiện. Dù vậy, sau khi thử soạn văn bản và vẽ trên Windows 98, anh lại dành sự khâm phục cho những kỹ sư thời đó.
"Rõ ràng nó quá cồng kềnh để sử dụng hằng ngày, nhưng ý tưởng về một chiếc máy tính luôn theo bên mình đã xuất hiện từ hơn 25 năm trước. Khi đeo Cybernaut, tôi mới thấy các thiết bị như Vision Pro hay kính AR hiện nay không phải là ý tưởng mới, mà là thành quả của rất nhiều thử nghiệm kéo dài hàng chục năm," Quốc Anh nói.
Giá trị của công nghệ cũ không nằm ở tính năng
Sau một tuần chỉ sử dụng những thiết bị công nghệ cổ điển, Quốc Anh thừa nhận anh không hề muốn đổi chiếc smartphone hiện tại lấy Palm Pilot hay mang theo một chiếc máy tính nặng gần 4 kg mỗi ngày. Thế nhưng, trải nghiệm này giúp anh nhìn công nghệ hiện đại bằng một góc nhìn khác. Những tính năng tưởng chừng rất bình thường như màn hình cảm ứng, lưu trữ đám mây hay gọi video tức thời đều là kết quả của hàng chục năm thử nghiệm, cải tiến và không ít thất bại.
"Tôi từng nghĩ công nghệ cũ hấp dẫn vì sự hoài niệm. Nhưng sau một tuần sử dụng, điều khiến tôi ấn tượng nhất lại là sự táo bạo của những người tạo ra chúng. Họ dám thử những ý tưởng mà thời điểm đó chưa đủ công nghệ để hoàn thiện," Quốc Anh chia sẻ.
Theo anh, Palm Pilot cho thấy con người từng nỗ lực đưa văn phòng vào túi áo từ rất sớm, Casio Handheld TV thể hiện khát vọng mang truyền hình đi khắp mọi nơi, còn Cybernaut MA4 là minh chứng rằng ý tưởng về máy tính đeo người đã xuất hiện từ cuối những năm 1990. Dù phần lớn sản phẩm không thành công về mặt thương mại hoặc nhanh chóng bị thay thế, chúng đều trở thành nền móng cho những thiết bị hiện đại.
Khép lại thử thách, Quốc Anh cất những món đồ cổ lên kệ thay vì tiếp tục sử dụng hằng ngày. Với anh, giá trị lớn nhất của chúng không nằm ở việc còn hữu ích hay không, mà ở câu chuyện về một giai đoạn con người không ngừng thử nghiệm để biến những điều tưởng như viễn tưởng thành hiện thực.
"Nếu không có những thiết bị kỳ quặc ấy, có lẽ chúng ta cũng sẽ không có chiếc smartphone hay kính thực tế ảo như ngày hôm nay. Chúng nhắc tôi rằng phía sau mỗi công nghệ quen thuộc đều là rất nhiều lần thử và sai," anh nói.
