Ở tuổi 90, Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự vẫn giữ được sự minh mẫn và niềm đam mê với những loài cá nước ngọt. Ông đã công bố 72 công trình khoa học cấp quốc gia và quốc tế, viết 10 cuốn sách nghiên cứu, trong đó có những giáo trình quan trọng như Động vật chí Việt Nam, Sách đỏ và Danh lục đỏ Việt Nam.
Trong ngôi nhà nhỏ tại phường Trường Vinh, tỉnh Nghệ An, Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự đón tiếp chúng tôi với nụ cười hiền từ. Dù tóc và râu đã bạc trắng, đôi mắt ông vẫn tinh anh. Bên hòn non bộ mô phỏng Phong Nha-Kẻ Bàng trong phòng khách, ông vừa pha trà vừa say sưa kể về hành trình “tìm cá” của mình.
Tên tuổi của ông gắn liền với nhiều công trình nghiên cứu về cá như: “Cá nước ngọt sông Lam”, “Nguồn lợi cá và bảo vệ loài cá ở Vũ Quang, Hà Tĩnh”, “Khu hệ cá Bến En”, “Bảo tồn tính độc đáo và quý báu của đa dạng sinh học cá vùng núi đá vôi Phong Nha-Kẻ Bàng”, và “Một họ cá, một khu địa động vật quan trọng với nghề cá Việt Nam”. Những kết quả này là thành quả của những ngày tháng lặn lội khắp các dòng sông, con suối từ tỉnh này sang tỉnh khác để tìm kiếm cá. Những loài cá nhỏ bé, vô danh mà người dân thường gọi là “cá đục, cá còm, cá cứt cò” đã được ông và cộng sự định danh bằng tên khoa học quốc tế, trở thành tư liệu quý giá cho giao lưu quốc tế.
Ý tưởng nghiên cứu hình thành từ lâu
Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự chia sẻ rằng ý tưởng nghiên cứu về cá đã đeo đẳng ông từ lâu: tìm hiểu lợi ích của cá, loài nào quý hiếm, loài nào có nguy cơ tuyệt chủng, nguồn gốc, xuất xứ, đặc tính và ảnh hưởng của chúng đến đa dạng sinh học và nghề cá địa phương. Tuy nhiên, phải đến năm 1964, khi tham gia đoàn điều tra động vật và ký sinh trùng do các Giáo sư Đặng Văn Ngữ và Đào Văn Tiến chỉ đạo, ông mới thực sự bắt tay vào nghiên cứu. Sau công trình “Cá sông Lam”, hàng loạt bài viết và nghiên cứu khoa học về cá nước ngọt ra đời.
Công trình lớn và giải thưởng cao quý
Năm 1992, ông là chủ nhiệm đề tài cấp nhà nước “Bảo tồn đa dạng sinh học Bắc Trường Sơn” trong chương trình “Nghiên cứu khoa học cơ bản trong lĩnh vực khoa học tự nhiên” do Giáo sư-Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu khởi dựng. Suốt 14 năm lặn lội khắp các khe suối, đồi núi từ Thanh Hóa đến Huế, đề tài đã hoàn thành với nhiều công trình nổi bật.
Trong suốt thời gian học ngành Vạn vật học tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và sau đó công tác, giảng dạy tại Trường Đại học Vinh, ông đã có nhiều nghiên cứu. Đáng chú ý, nhiều thuật ngữ do ông đề xuất trong báo cáo “Góp phần nghiên cứu để thống nhất hệ thống thuật ngữ Động vật học Việt Nam” đã được sử dụng từ thập niên 1970 cho đến nay.
Năm 2012, Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự cùng các cộng sự vinh dự được Nhà nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ cho cụm công trình “Động vật chí Việt Nam và Thực vật chí Việt Nam, Sách đỏ và Danh lục đỏ Việt Nam”. Đây là công trình tầm quốc gia và quốc tế, kết quả của quá trình điều tra, khảo sát, nghiên cứu về cá nước ngọt lâu dài, với sự đóng góp của 45 tác giả và 77 cộng sự, trong đó Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự nghiên cứu chuyên sâu về cá nước ngọt.
Hiến tặng bộ sưu tập quý giá
Cuối năm 2025, Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự được vinh danh là điển hình tiêu biểu toàn quốc trong học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh tại chương trình “Hồ Chí Minh - Hành trình khát vọng” do Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương tổ chức. Sự ghi nhận này đến từ việc ông hiến tặng bộ sưu tập 164 loài cá nước ngọt với các mẫu vật chuẩn quốc tế cho Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam. Ông cho rằng, dù là công trình tâm huyết cả đời, nhưng nếu giữ lại cho cá nhân sẽ không phát huy hết giá trị. Trong 164 mẫu vật chuẩn đó, có những loài cá chưa được định tên, ông hy vọng các nhà khoa học trẻ tiếp tục nghiên cứu và định danh.
Tiếp lửa cho thế hệ trẻ
Dù tuổi cao sức yếu, không thể thực hiện các chuyến thực địa trong rừng sâu, nhưng Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự vẫn nhiệt tình hỗ trợ, chia sẻ kiến thức và kinh nghiệm với sinh viên, nhà nghiên cứu trẻ. Ông được nhiều người biết đến với biệt danh “Tiến sĩ cá”. Theo ông, việc nghiên cứu, tìm kiếm và phát hiện các loài cá mới, nguồn gốc hình thành, đặc tính tự nhiên có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ nguồn gen quý, bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển nghề cá, góp phần vào phát triển kinh tế-xã hội.
“Tôi muốn nhắn nhủ với thế hệ trẻ rằng, các em hãy tìm những đề tài phục vụ thực tiễn, phục vụ nhân dân, phục vụ những điều đất nước đang cần. Các em cứ nghiên cứu, đào sâu nó, tự nó sẽ trở thành giá trị quốc tế. Cái đích cuối cùng của khoa học là chân lý”, Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự chia sẻ.
