Di thực sâm Ngọc Linh lên Hòn Bà - hành trình gian nan
Sâm Ngọc Linh, danh pháp Panax vietnamensis Ha et Grushv, còn được gọi là sâm Việt Nam, sâm Khu Năm, là loại cây thuốc quý của đồng bào Xê Đăng quanh núi Ngọc Linh. Theo giới nghiên cứu, sâm Ngọc Linh chứa 52 saponin, trong đó có các hoạt chất quý như majonosid-R2, vinaginsenosid-R1, vinaginsenosid-R2, tạo nên giá trị y học độc đáo mà không loài sâm nào trên thế giới có được.
Ý tưởng táo bạo từ một chuyến đi
Ông Đỗ Anh Thy, nguyên Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Khánh Hòa, chia sẻ: “Khi còn là Giám đốc Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Hòn Bà, nhiều lần đến vùng núi Ngọc Linh, tôi nhận thấy điều kiện của Hòn Bà khá tương đồng với Ngọc Linh, nơi sinh sống của sâm Ngọc Linh. Tôi ấp ủ ý tưởng đưa cây sâm Ngọc Linh về trồng thử nghiệm trên núi Hòn Bà. Qua nhiều lần thuyết minh, tháng 11/2018, UBND tỉnh Khánh Hòa phê duyệt đề tài khoa học cấp tỉnh “Nghiên cứu trồng thử nghiệm cây sâm Ngọc Linh tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hòn Bà”.
Làm chủ nhiệm đề tài, ông Thy lo lắng. Cây sâm Ngọc Linh có giá trị y dược và kinh tế rất cao, nhưng thuộc diện khó tính. Làm thế nào để di thực hiệu quả cây sâm Ngọc Linh về với núi Hòn Bà luôn là câu hỏi lớn. Ông đã dày công nghiên cứu điều kiện tự nhiên của núi Hòn Bà.
Điều kiện tự nhiên thuận lợi
Khu bảo tồn thiên nhiên Hòn Bà rộng hơn 19.285ha, trong đó phân khu bảo vệ nghiêm ngặt hơn 9.519ha, có tính đa dạng sinh học rất cao. Khu vực đỉnh núi Hòn Bà được các nhà khoa học xác định có điều kiện sinh thái, thành phần thực vật, thổ nhưỡng khá tương đồng với núi Ngọc Linh, với nhiệt độ trung bình từ 14,1°C đến 19,8°C, độ ẩm không khí trung bình 85%, lượng mưa trung bình từ 2.000 đến 2.750mm.
“Cái khó nhất là phải vượt qua sự nghi ngại của nhiều người. Bởi việc này chưa ai làm. Chúng tôi trồng thử nghiệm sâm Ngọc Linh dưới tán rừng tự nhiên tại ba khu vực có độ cao, sinh cảnh khác nhau. Các thông tin về điều kiện sinh thái, khả năng sinh trưởng, phát triển và chất lượng sâm được thu thập, ghi chép, phân tích từng ngày. Chúng tôi phải phân công nhau trực liên tục, tưới nước để bảo đảm độ ẩm từ 85% trở lên. Phải vượt đường rừng, gom mùn về vun cho từng gốc sâm, bởi cây sâm ưa mùn. Rồi phải thay nhau canh cho cây sâm khỏi bị các loại động vật cắn phá”, ông Thy chia sẻ.
Kết quả khả quan
Tương quan sinh trưởng, phát triển của sâm Ngọc Linh với một số nhân tố sinh thái ở Hòn Bà được xác định bằng phép phân tích tương quan đa biến. Kết quả cho thấy, các chỉ tiêu sinh trưởng và phát triển của cây sâm phù hợp các yếu tố sinh thái của núi Hòn Bà. Nghiên cứu này cung cấp dữ liệu khoa học cho việc nhân rộng mô hình trồng sâm Ngọc Linh tại Hòn Bà và các khu vực tương đồng.
Đến thời điểm này, các nhà khoa học xác định, sâm Ngọc Linh trồng tại ba khu vực ở Hòn Bà đều đã cho củ. Phân tích bằng phương pháp hóa học và sắc ký lớp mỏng cho thấy, các mẫu sâm đều có sự hiện diện của hợp chất saponin và các saponin chính. Hàm lượng saponin toàn phần trong các mẫu sâm Ngọc Linh ở Hòn Bà là khá tốt.
Cây bén rễ, mở ra cơ hội mới
Theo ông Thy, cây sâm Ngọc Linh thích nghi tốt với điều kiện tự nhiên tại Khu bảo tồn thiên nhiên Hòn Bà. Tỷ lệ cây sống gần 90%, cao hơn nhiều so với các khu vực di thực khác chỉ đạt khoảng 50%. Cây sinh trưởng, phát triển tốt dưới tán rừng có tính đa dạng sinh học cao của Hòn Bà.
Kết quả đánh giá của Trung tâm Sâm và dược liệu Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy, cây đã cho củ, trọng lượng từ 2,8 đến hơn 3,6g. Hàm lượng saponin chính đều tăng, chỉ thấp hơn 1,5-2% so với sâm Ngọc Linh trồng nguyên vị tại Quảng Nam và Kon Tum.
Việc sâm Ngọc Linh trồng thử nghiệm thành công tại Hòn Bà tạo ra cơ hội nhân rộng mô hình trồng loại sâm quý này ở những khu vực khác trong tỉnh có điều kiện tương đồng, giúp địa phương có thêm cây trồng đặc sản, thay thế nguồn sâm tự nhiên đang cạn kiệt. Đồng thời, mở ra cơ hội phát triển dược liệu, tạo việc làm, cải thiện đời sống người dân, và thu hút khách du lịch đến với Hòn Bà.
Sau khi kết thúc đề tài, nhóm thực hiện đề nghị tỉnh Khánh Hòa bàn giao mô hình cho Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Hòn Bà theo dõi, quản lý và bảo vệ. Tỉnh sẽ tiếp tục nghiên cứu, phát triển đề tài để có số liệu chính xác hơn, đồng thời xây dựng chiến lược phát triển cây sâm, tạo hệ sinh thái cây trồng phong phú, hiệu quả.
