Tại sao nhật thực và nguyệt thực thường xảy ra theo cặp?
Nhật thực và nguyệt thực không phải là những sự kiện thiên văn ngẫu nhiên hay đơn lẻ. Thay vào đó, chúng xuất hiện theo chu kỳ có thể dự đoán được và gần như luôn đi thành từng cặp trong một khoảng thời gian ngắn. Hiện tượng này được gọi là mùa thiên thực, mỗi năm thường có hai mùa như vậy, kéo dài khoảng 31 đến 37 ngày. Năm 2026, hai mùa thiên thực dự kiến diễn ra từ ngày 17/2 đến 3/3 và từ ngày 12 đến 28/8.
Nguyên lý thiên văn đằng sau mùa thiên thực
Mọi sự kiện nhật thực và nguyệt thực đều xảy ra trong mùa thiên thực. Lý do là chúng chỉ có thể hình thành vào thời điểm trăng non (cho nhật thực) và trăng tròn (cho nguyệt thực), khi Trái Đất, Mặt Trăng và Mặt Trời thẳng hàng trong không gian – một hiện tượng gọi là syzygy. Theo NASA, mùa thiên thực xuất hiện khi sự thẳng hàng này diễn ra gần mặt phẳng quỹ đạo của Trái Đất quanh Mặt Trời, được gọi là mặt phẳng hoàng đạo.
Khi trăng non rơi vào mùa thiên thực, bóng của Mặt Trăng có thể đổ xuống Trái Đất, tạo ra nhật thực. Ngược lại, khi trăng tròn xảy ra trong cùng khoảng thời gian đó, Mặt Trăng có thể đi vào bóng của Trái Đất, dẫn đến nguyệt thực. Trăng non xuất hiện cứ mỗi 29,5 ngày, và hai tuần sau đó sẽ là trăng tròn. Tuy nhiên, nhật thực và nguyệt thực lại tương đối hiếm gặp thay vì diễn ra hàng tháng.
Vai trò của độ nghiêng quỹ đạo Mặt Trăng
Nguyên nhân chính nằm ở độ nghiêng của quỹ đạo Mặt Trăng. Mặt Trăng quay quanh Trái Đất theo quỹ đạo nghiêng khoảng 5 độ so với mặt phẳng hoàng đạo. Do đó, hầu hết trăng non đi hơi lệch lên hoặc xuống so với Mặt Trời khi nhìn từ Trái Đất, và hầu hết trăng tròn cũng đi qua phía trên hoặc phía dưới bóng Trái Đất. Trong đa số trường hợp, sự thẳng hàng cần thiết cho thiên thực bị bỏ lỡ.
Chìa khóa để hiểu về mùa thiên thực nằm ở hai điểm vô hình trong không gian gọi là nút Mặt Trăng – nơi quỹ đạo nghiêng của Mặt Trăng cắt qua mặt phẳng hoàng đạo. Mùa thiên thực bắt đầu khi Mặt Trời tiến gần đến điểm nút. Trong khoảng một tháng, mọi chuyện diễn ra thuận lợi về mặt hình học, cho phép trăng non tạo ra nhật thực và trăng tròn tạo ra nguyệt thực. Khi Mặt Trời di chuyển ra xa điểm nút, mùa thiên thực kết thúc và thiên thực lại trở nên bất khả thi.
Dự báo mùa thiên thực năm 2026
Mùa thiên thực đầu tiên của năm 2026 sẽ bắt đầu vào ngày 17/2 với nhật thực hình khuyên, trong đó Mặt Trăng che khuất 96% Mặt Trời, để lại một vòng lửa mỏng kéo dài tối đa 2 phút 20 giây. Tuy nhiên, hiện tượng này chỉ có thể quan sát từ một khu vực nhỏ ở châu Nam Cực. Những khu vực khác thuộc châu lục này và một số nơi ở đông nam châu Phi, Nam Mỹ, sẽ quan sát được nhật thực một phần.
14 ngày sau, vào ngày 3/3, cùng mùa thiên thực đó sẽ tạo ra nguyệt thực toàn phần khi Mặt Trăng nằm hoàn toàn trong vùng tối (umbra) của bóng Trái Đất trong 58 phút 18 giây. Người dân ở Đông Á, Australia, Thái Bình Dương, và phía tây Bắc Mỹ sẽ có tầm nhìn tốt nhất để thấy Mặt Trăng chuyển sang màu đỏ trong giai đoạn toàn phần.
Mùa thiên thực thứ hai và cũng là cuối cùng của năm 2026 bắt đầu ngày 12/8 với nhật thực toàn phần. Người quan sát ở Greenland, Iceland và miền bắc Tây Ban Nha có thể theo dõi Mặt Trăng che khuất hoàn toàn Mặt Trời trong vài phút. Trong khi đó, phần lớn khu vực châu Âu, Bắc Phi và Bắc Đại Tây Dương chỉ quan sát được nhật thực một phần. Hơn hai tuần sau, ngày 28/8, nguyệt thực một phần sẽ xuất hiện. Người quan sát ở Bắc Mỹ, Nam Mỹ, châu Âu và châu Phi sẽ có vị trí thuận lợi để quan sát Mặt Trăng tối dần.
Theo tính toán quỹ đạo dài hạn của NASA, các điểm nút Mặt Trăng lùi dần về phía tây khoảng 19,3 độ mỗi năm, khiến mùa thiên thực dịch chuyển khoảng 19 ngày mỗi năm. Điều này giải thích tại sao việc dự đoán các sự kiện thiên thực trở nên chính xác và quan trọng trong nghiên cứu thiên văn học.
