Nghiên cứu cơ bản đóng vai trò nền tảng trong việc phát triển và làm chủ các công nghệ chiến lược. Kinh nghiệm từ các quốc gia có nền khoa học công nghệ hàng đầu cho thấy, không có công nghệ tiên tiến nào được xây dựng trên nền tảng khoa học cơ bản yếu kém. Những đột phá trong lĩnh vực bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học hay lượng tử đều bắt nguồn từ đầu tư bài bản, dài hạn cho nghiên cứu cơ bản.
Đối với Việt Nam, tăng cường đầu tư cho nghiên cứu cơ bản có ý nghĩa đặc biệt quan trọng nhằm nâng cao năng lực khoa học công nghệ nội sinh, tạo nền tảng làm chủ công nghệ chiến lược và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia cũng nhấn mạnh phát triển công nghệ chiến lược phải gắn với củng cố năng lực nghiên cứu cơ bản, tạo điều kiện cho Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu.
Kết quả nghiên cứu cơ bản tại Viện Hàn lâm
Nghiên cứu cơ bản không chỉ là lý thuyết mà đã trở thành nền tảng cho tự chủ công nghệ và an ninh quốc gia. Đầu tư cho nghiên cứu cơ bản góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh, tự chủ công nghệ và phát triển bền vững. Trong những năm qua, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam luôn xác định nghiên cứu cơ bản là hướng ưu tiên, thu được kết quả tích cực.
Bà Nguyễn Thị Vân Nga, Giám đốc Trung tâm Dữ liệu và Thông tin khoa học, cho biết số lượng công bố quốc tế và văn bằng sở hữu trí tuệ được chú trọng. Riêng năm 2025, các nhà khoa học của viện đã công bố 2.437 công trình khoa học, trong đó 2.332 công trình trên tạp chí uy tín; số lượng công bố quốc tế duy trì ở mức cao với 1.699 công trình. Đặc biệt, số lượng công bố trên tạp chí quốc tế chất lượng cao (Q1, Q2, IF ≥ 1, Citescore…) đạt 1.351 công trình.
Trong giai đoạn 2020-2025, công bố quốc tế của Viện Hàn lâm chiếm 72,6% tổng số công trình. Một số lĩnh vực đạt kết quả tích cực như toán học, với 80 bài báo quốc tế và 1 bài báo quốc gia trong năm 2025, trong đó 70 bài thuộc danh mục SCI-E. Lĩnh vực vật lý triển khai nhiều đề tài cấp Nhà nước, NAFOSTED, VINIF với tỷ lệ bài báo Q1, Q2 cao, tập trung vào vật lý năng lượng và bán dẫn, vật lý lý thuyết, vật lý ứng dụng và môi trường.
Định hướng phát triển và kiến nghị
Để thúc đẩy gắn kết nghiên cứu cơ bản với đào tạo và ứng dụng, hướng tới làm chủ công nghệ chiến lược, Viện Hàn lâm sẽ tăng cường các hướng nghiên cứu cơ bản có thế mạnh, mở rộng lĩnh vực đón đầu xu thế thế giới. Viện tập trung đầu tư nâng cấp phòng thí nghiệm theo lĩnh vực ưu tiên, phù hợp nguồn nhân lực và nhu cầu phát triển, đạt chuẩn khu vực; tăng cường nhóm nghiên cứu mạnh và hỗ trợ hướng nghiên cứu mới theo cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm, cho biết viện đang kiến nghị xây dựng cơ chế ngân sách trung hạn 3-5 năm cho các chương trình khoa học chiến lược, gắn với đánh giá theo giai đoạn thực chất thay vì theo năm tài chính, nhằm tăng hiệu quả triển khai. Để thúc đẩy thương mại hóa và đưa nghiên cứu cơ bản phục vụ công nghệ chiến lược, Viện sẽ phối hợp xây dựng chuỗi liên kết hoàn chỉnh từ nghiên cứu, bảo hộ sở hữu trí tuệ đến chuyển giao công nghệ và sản xuất. Viện cũng mong muốn cơ chế đặt hàng chuyển mạnh sang Nhà nước và doanh nghiệp chủ động xác định bài toán lớn, đặt hàng các nhóm nghiên cứu có năng lực với nguồn lực và thời gian phù hợp, tạo động lực và thị trường cho công nghệ chiến lược phát triển.
