Ngành đường sắt Việt Nam đã đạt được bước tiến quan trọng khi các nhà khoa học trong nước thiết kế, chế tạo thành công hệ thống điều khiển chạy tàu hoàn chỉnh, ứng dụng công nghệ vi điều khiển và tích hợp Internet vạn vật (IoT). Thành tựu này đánh dấu sự chuyển mình từ phụ thuộc công nghệ nhập ngoại sang làm chủ công nghệ lõi, góp phần hiện đại hóa hạ tầng giao thông quốc gia.
Bất cập từ công nghệ chuyển giao nước ngoài
Trước đây, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam đã đầu tư hàng nghìn tỷ đồng nhập khẩu công nghệ từ Pháp và Trung Quốc. Dự án hệ thống tín hiệu tự động sử dụng vốn vay ưu đãi của Trung Quốc có tổng mức đầu tư lên tới 2.423 tỷ đồng, do nhà thầu Cục 6 Đường sắt Trung Quốc lắp đặt. Các thiết bị như hệ thống tín hiệu điện khí tập trung 6502 (Trung Quốc) hay hệ thống tín hiệu điều khiển tập trung SSI (Pháp) được kỳ vọng nâng cao năng lực vận tải và an toàn.
Tuy nhiên, thực tế vận hành bộc lộ nhiều hạn chế. Giai đoạn cuối 2016 đến đầu 2017, tại ga Văn Điển (Hà Nội) sử dụng thiết bị SSI liên tiếp xảy ra tàu trật bánh toa xe hàng. Tình trạng tương tự cũng xảy ra tại các ga Dĩ An (Bình Dương), Yên Viên, Giáp Bát. Theo báo cáo của Chi nhánh khai thác đường sắt Sài Gòn năm 2018, có tới 12/23 ga sử dụng thiết bị 6502 gặp vấn đề vận hành.
Nguyên nhân sự cố và sự phụ thuộc công nghệ
Nguyên nhân không chỉ do lỗi thiết bị mà còn do phụ thuộc lớn vào đối tác nước ngoài. Tại ga Giáp Bát, hệ thống đếm trục toa xe và thiết bị chuyển hướng tàu thường xuyên phát sinh lỗi. Đặc biệt, khi hết thời gian bảo hành, nhà thầu Trung Quốc không bàn giao phần mềm đếm trục – bộ phận được coi là “trái tim” xác định vị trí đoàn tàu. Điều này khiến ngành đường sắt bị động khi cần cải tạo, nâng cấp hạ tầng, phải phụ thuộc vào chuyên gia nước ngoài.
Đột phá từ nội lực: Hệ thống điều khiển chạy tàu “Made in Vietnam”
Để giải quyết “nút thắt” này, Bộ Khoa học và Công nghệ đã phê duyệt đề tài cấp quốc gia mã số TĐL.CN-12/17, phối hợp giữa Viện Ứng dụng Công nghệ, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam cùng các trường đại học, viện nghiên cứu. Sau 4 năm (2017-2021), các nhà khoa học Việt Nam đã thiết kế, chế tạo thành công hệ thống điều khiển chạy tàu hoàn chỉnh, bao gồm liên khóa điện tử, hệ thống đếm trục và hệ thống đèn tín hiệu LED tiết kiệm, bền bỉ.
Điểm nổi bật là hệ thống tích hợp công nghệ IoT, cho phép thiết bị tự động cập nhật trạng thái hoạt động qua Internet. Tính năng này hỗ trợ giám sát từ xa, triển khai bảo trì thông minh, tiến tới xây dựng “bản sao số” (digital twin) cho toàn bộ mạng lưới đường sắt quốc gia.
Ý nghĩa chiến lược và triển vọng phát triển
Thành công này mang ý nghĩa chiến lược về kinh tế, quốc phòng và an ninh. Việc làm chủ thiết kế, chế tạo giúp nâng cao hiệu quả quản lý hạ tầng, tăng năng lực khai thác, từng bước xóa bỏ sự phụ thuộc vào chuyên gia nước ngoài trong duy tu, sửa chữa. Đây là minh chứng cho thấy với đầu tư đúng hướng và phối hợp chặt chẽ, Việt Nam hoàn toàn có thể làm chủ công nghệ phức tạp. Kết quả này tạo nền tảng nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, mở ra hướng phát triển bền vững cho ngành giao thông vận tải trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
