Phát hiện mới về nguyên nhân gây mất ngủ ở bệnh Alzheimer
Các nhà khoa học tại Đại học Kentucky (Mỹ) đã xác định được cơ chế gây mất ngủ ở bệnh nhân Alzheimer, mở ra hướng tiếp cận điều trị mới. Nghiên cứu đăng trên tạp chí Alzheimer’s cho thấy nguyên nhân chính không phải do các mảng bám amyloid hay tổn thương tế bào thần kinh, mà là do phản ứng miễn dịch quá mức của vi bào đệm (microglia) – tế bào miễn dịch thường trú trong não.
PGS.TS Shannon L. Macauley, giảng viên sinh lý học tại Trường Y Đại học Kentucky, và Nicholas J. Constantino, tiến sĩ vừa tốt nghiệp, dẫn dắt nghiên cứu. Họ phát hiện vi bào đệm kích hoạt chuỗi viêm phức tạp khi phản ứng với mảng bám amyloid, khiến não luôn trong trạng thái tỉnh táo, giống như “tiệc tùng suốt đêm”.
Thí nghiệm trên chuột: Phân biệt Alzheimer với lão hóa thông thường
Nhóm nghiên cứu theo dõi hai nhóm chuột: một nhóm mang yếu tố di truyền hình thành mảng bám amyloid và một nhóm bình thường. Các chú chuột được đánh giá ở 6 tháng tuổi (khi mảng bám bắt đầu xuất hiện) và 18 tháng tuổi (giai đoạn bệnh tiến triển). Sử dụng điện não đồ (EEG) và điện cơ đồ (EMG) để xác định thời điểm thức, ngủ sâu hay ngủ mơ, cùng với kỹ thuật hiển vi tấm sáng để dựng hình ảnh 3D não bộ.
Kết quả bất ngờ: dù lượng mảng bám tăng hơn gấp đôi từ tháng 6 đến tháng 18, tình trạng mất ngủ không trở nên nghiêm trọng hơn. Nhóm nghiên cứu gọi đây là “hiệu ứng trần” – ngay khi mảng bám đầu tiên xuất hiện, phản ứng miễn dịch đã đủ mạnh để gây mất ngủ kéo dài. Nghiên cứu cũng chỉ ra lão hóa tự nhiên chủ yếu làm giảm giấc ngủ REM, trong khi bệnh Alzheimer ảnh hưởng đến giấc ngủ NREM (ngủ sâu và phục hồi).
Loại bỏ 87% vi bào đệm giúp phục hồi hơn 2 giờ ngủ
Các nhà khoa học sử dụng thuốc Pexidartinib (PLX3397) để ngăn chặn tín hiệu tồn tại của vi bào đệm. Sau 14 ngày, khoảng 87% tế bào miễn dịch trong não chuột bị loại bỏ tạm thời. Kết quả: những con chuột mắc bệnh lý Alzheimer ngủ nhiều hơn hơn 2 giờ mỗi đêm, thời gian ngủ NREM kéo dài hơn, tạo điều kiện bước vào giấc ngủ REM. Đáng chú ý, lượng mảng bám amyloid trong não không thay đổi.
“Về cơ bản, nghiên cứu cho thấy nguyên nhân gây mất ngủ không phải bản thân các mảng bám hay chỉ do tế bào thần kinh bị rối loạn, mà là vi bào đệm”, bà Macauley cho biết. “Khi phản ứng với mảng bám amyloid, các tế bào này kích hoạt một chuỗi viêm phức tạp, giống như thể chúng đang tiệc tùng suốt đêm và khiến não bộ luôn trong trạng thái tỉnh táo.”
Ông Constantino nói: “Tôi từng nghĩ rằng khi lượng mảng bám tăng lên, tình trạng mất ngủ cũng sẽ trở nên nghiêm trọng hơn. Tuy nhiên, những rối loạn về giấc ngủ và điện não xuất hiện từ tháng thứ 6 lại không nặng hơn ở tháng thứ 18, mặc dù lượng mảng bám đã tăng hơn gấp đôi.”
Hướng điều trị mới: Làm dịu vi bào đệm thay vì loại bỏ mảng bám
Phát hiện cho thấy tình trạng mất ngủ ở Alzheimer có thể đảo ngược mà không cần loại bỏ mảng bám. Câu hỏi đặt ra là liệu khôi phục giấc ngủ có thể làm chậm tiến triển bệnh hay không. Nhóm nghiên cứu đang xem xét hai loại thuốc: Metformin (điều trị đái tháo đường) và Stiripentol (chống động kinh), nhằm làm dịu hoạt động quá mức của vi bào đệm thay vì loại bỏ hoàn toàn.
“Giấc ngủ phục hồi đóng vai trò rất quan trọng đối với việc sửa chữa cơ thể, học tập, ghi nhớ và loại bỏ độc tố tích tụ trong ngày”, bà Macauley nói. “Khi người mắc Alzheimer mất đi giai đoạn này, họ cũng đánh mất chu trình làm sạch quan trọng nhất của não bộ.”
Ngoài ra, nhóm phát hiện một số kiểu hoạt động điện não có thể phân biệt Alzheimer với lão hóa bình thường. Theo bà Macauley, EEG di động trong tương lai có thể trở thành dấu ấn sinh học chi phí thấp, theo dõi tại nhà. “Hệ thống EEG di động có thể cho phép theo dõi bệnh nhân ngay tại nhà và sàng lọc các thay đổi liên quan đến Alzheimer mà không cần thực hiện ngay các xét nghiệm đắt đỏ hoặc xâm lấn.”
Nghiên cứu kỳ vọng việc ngăn vi bào đệm duy trì trạng thái “tăng tốc” có thể giúp khôi phục giấc ngủ khỏe mạnh, cải thiện khả năng tập trung, nhận thức và chất lượng cuộc sống nhiều năm trước khi triệu chứng suy giảm trí nhớ xuất hiện rõ rệt.
