Giữa không gian Bảo tàng nấm trong khuôn viên Trường Đại học Tây Nguyên (Đắk Lắk), PGS-TS Nguyễn Phương Đại Nguyên, Trưởng phòng Đào tạo, tỉ mỉ nghiên cứu các quy trình nhân giống nấm quý hiếm với kế hoạch tái tạo trong môi trường tự nhiên.
Những chuyến đi sinh tử
PGS-TS Nguyễn Phương Đại Nguyên chia sẻ, niềm yêu thích tìm hiểu các loại nấm mọc tự nhiên đã có từ khi còn là sinh viên. Từ năm 2007, trong những chuyến vào rừng già tìm kiếm nấm quý hiếm, ông cùng nhóm nghiên cứu đã nhiều lần đối mặt với hiểm nguy.
Các vườn quốc gia và khu bảo tồn ở Tây Nguyên có địa hình phức tạp, bị chia cắt, khiến việc di chuyển gặp nhiều khó khăn. Nhờ sự giúp đỡ của cán bộ kiểm lâm và bảo vệ rừng, nhóm đã tìm thấy và thu thập nhiều mẫu nấm quý hiếm đầu tiên.
Ông Nguyên kể: Vào mùa mưa, nấm xuất hiện nhiều. Chúng tôi phải vượt qua nhiều dạng địa hình, băng qua nhiều khu rừng trong các chuyến khảo sát. Những đợt có sinh viên, nghiên cứu sinh đi cùng cũng gặp nhiều bất trắc nguy hiểm đến tính mạng. Khi vào rừng, thời tiết đẹp và có thể băng qua suối dễ dàng. Nhưng đến chiều quay về, những con suối đã biến thành sông do mưa lớn ở thượng nguồn. Lúc đó, chúng tôi phải tự sinh tồn, bám trụ lại rừng, tìm các loài thực vật như nấm để cầm cự cái đói, cái rét.
Việc lấy mẫu nấm cũng không kém phần khó khăn và kỳ công. Đoàn nghiên cứu phải hết sức cẩn thận, tránh gây gãy đổ, chỉ lấy một mẫu nhỏ đối với các loài nấm trong Sách đỏ Việt Nam nhưng không ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây.
Bảo tàng nấm trên cao nguyên
Mục đích lớn nhất của đoàn nghiên cứu là bảo tồn các loài nấm quý hiếm đang ngày càng hạn chế, khó tìm, có thể biến mất trong tương lai. Trong 20 năm qua, ông Nguyên đã thu thập và trưng bày hàng trăm mẫu nấm của các tỉnh Tây Nguyên cũ trong một phòng thí nghiệm tại trường. Ngoài ra, ông còn thu thập khoảng 1.000 mẫu nấm các loại nhưng chưa có không gian trưng bày. Với ông, nguyên tắc thu mẫu ngoài tự nhiên phải được bảo quản, lưu trữ tốt.
Ông Nguyên cho biết: Khoảng 5 năm trở lại đây, nhiều loại nấm ngoài tự nhiên ít xuất hiện, số lượng giảm sút đáng kể do nhiều yếu tố. Thứ nhất, người dân lên rừng thu hái không quan tâm bảo tồn, thương lái thu mua và bán sang Trung Quốc. Thứ hai là biến đổi khí hậu ảnh hưởng đến môi trường sống của nấm.
Theo ông Nguyên, nấm đóng vai trò quan trọng trong vòng tuần hoàn vật chất tự nhiên. Lá cây mục nếu không có nấm sẽ khó phân hủy, có thể gây cháy rừng. Nấm hoại sinh các loại cây mục, thảm mục, tăng độ mùn cho đất rừng.
Hiện tại, Bảo tàng nấm ở Trường Đại học Tây Nguyên là một trong những nơi lưu trữ giống nấm với số lượng lớn. Từng loại nấm được phân chia rõ ràng dựa trên độ quý hiếm và chức năng dưỡng chất, tách biệt với các loài nấm độc.
Bảo tàng nấm cũng là không gian học tập cho sinh viên. Sinh viên có thể tự tìm hiểu, nhận biết nhiều loại nấm từ dược liệu đến nấm độc. Mỗi bình nấm ngâm trong cồn chuyên dụng đều có tên và mã QR để thuận tiện học tập. Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi tích lũy mỗi năm một loại nấm, tăng sự đa dạng cho bảo tàng.
Nấm tự nhiên có màu sắc và kích thước khác với nấm đã bảo quản. Màu sắc của nấm nhạt dần theo thời gian. Mỗi tiêu bản đều có hình ảnh, ghi chú kích thước đầy đủ để sinh viên dễ so sánh.
Nhân giống nấm quý hiếm
Ông Nguyên cho biết thêm, các loài nấm có tính dược liệu cao như nấm linh chi đã được nuôi trồng, nhân giống trong trang trại. Quy trình nhân giống trải qua nhiều lần thử nghiệm, đòi hỏi kỹ thuật cao và hiểu biết về tính chất, môi trường thuận lợi của nấm.
Hành trình phục hồi và trồng được các loài nấm ngoài tự nhiên rất gian nan. Khi thu mẫu nấm về, xác định là loài có giá trị dược liệu, nhưng nguồn nấm ngày càng ít, chúng tôi tiến hành khảo sát để nhân giống. Không phải loài nấm nào mang về cũng có thể nuôi trồng được, mà phải trải qua một quá trình dài.
Chúng tôi nghiên cứu nhiều công thức nhân giống trong phòng thí nghiệm, cho từng loại nấm phát triển trong môi trường có nhiệt độ, độ ẩm, ánh sáng giống tự nhiên. Hiện nay, chúng tôi đã nhân giống thành công loài nấm hắc chi (màu đen, thuộc họ Ganodermataceae, còn gọi là nấm linh chi).
Ông Nguyên và đội ngũ đang triển khai nhiệm vụ khoa học ở tỉnh Gia Lai, đưa nấm hắc chi từ phòng thí nghiệm ra môi trường tự nhiên. Để một loài nấm phục hồi ngoài tự nhiên cần rất nhiều thời gian. Ngoài nấm hắc chi, nhóm còn có thể trồng thêm nhiều loại nấm quý trong Sách đỏ Việt Nam.
Sau nhiều năm nghiên cứu, đây là bước tiến mới trong việc tái tạo nấm trong môi trường tự nhiên. Từ nhiệm vụ khoa học ở Gia Lai, chúng tôi có thêm động lực để nghiên cứu quy trình nhân giống với nhiều loài đặc biệt hiếm, nhằm phục hồi hệ sinh thái nấm, bảo tồn và bảo vệ môi trường rừng.
Trong tương lai, nhóm nghiên cứu sẽ tinh chế nấm dược liệu thành viên nang, thực phẩm chức năng để tiếp cận người tiêu dùng. Nấm chứa nhiều hợp chất tốt cho sức khỏe, tăng sức đề kháng, giảm thiểu bệnh tiểu đường, đặc biệt có thể hỗ trợ điều trị ung thư.
