Cuộc Chiến Kim Loại Hiếm: Mặt Tối Của Cách Mạng Xanh Và Thảm Họa Sinh Thái
Cuốn sách "Cuộc chiến kim loại hiếm" của nhà báo người Pháp Guillaume Pitron, do Omega+ và NXB Tri Thức xuất bản, là một tác phẩm điều tra sâu sắc, đưa ra góc nhìn khác biệt về mặt trái của cuộc cách mạng công nghệ xanh và số hóa. Tác phẩm này gợi nhiều suy ngẫm trong bối cảnh thế giới hiện tại, khi nhu cầu về kim loại hiếm cho pin mặt trời, ôtô điện và thiết bị số đang bùng nổ.
Đất Hiếm Chợ Đen Và Thảm Họa Sinh Thái
Suốt 24 giờ mỗi ngày và 7 ngày một tuần, ngọn núi ở tỉnh Giang Tây, Trung Quốc, sống theo nhịp điệu của những con người lao động cật lực. Các thợ mỏ, được trả vài trăm euro mỗi tháng, ngủ ngay trên mặt đất đã bị cày nát bởi cuốc và máy xúc. Một lượng lớn đất hiếm được khai thác trái phép tại đây, bất chấp lệnh cấm của chính quyền từ hai năm trước.
Wang Jing, một chàng trai 24 tuổi từ làng Xing Quang, am hiểu từng ngọn đồi quanh khu vực. Anh từng làm việc nhiều năm trong mỏ khai thác trái phép được bao quanh bởi rừng bạch đàn, đập vỡ các phiến đá đỏ và nghiền nát chúng cùng hàng trăm thợ mỏ khác, với những gương mặt đen nhẻm. Với nhịp độ điên cuồng, hàng trăm nghìn tấn quặng đã bị khai thác từ những ngọn núi này.
Mặc dù chính quyền Trung Quốc đã cấm các hoạt động khai thác trái phép, phạt nặng thợ mỏ bất hợp pháp, thu giữ kho kim loại tại cảng Quảng Châu và bắt giữ hàng chục kẻ buôn lậu, những người thợ mỏ vẫn quyết liệt ẩn nấp trong địa hình khó xâm nhập. Họ hoạt động lén lút, kiếm tiền nhờ vào sự dung túng của cảnh sát địa phương, tiếp tục cung cấp lượng lớn khoáng sản ra thị trường chợ đen ở Trung Quốc, sau đó xuất khẩu khắp thế giới.
Ô Nhiễm Nghiêm Trọng Và Hệ Lụy Môi Trường
Wang Jing quả quyết: "Đó là chất độc. Sau khi khoáng sản thô được tinh chế, hoá chất được đổ thẳng vào đất." Axit sulfuric và axit hydrochlric đã làm ô nhiễm các dòng sông xung quanh đến mức "không còn cây cối nào có thể mọc lên nữa." Anh cho biết, vì dãy núi Yaxi nằm xa khu dân cư, người dân không bị ảnh hưởng trực tiếp, nhưng ở những nơi khác, các khu nhà dân gần hơn rất nhiều.
Các khu mỏ nằm rải rác khắp Trung Quốc với tổng diện tích khoảng 10.000 km2, tương đương diện tích của Li-băng, đã góp phần lớn vào việc tàn phá môi trường. Không chỉ khai thác than gây ô nhiễm, mà việc khai thác kim loại hiếm cũng gây ra tình trạng tương tự, đến mức Trung Quốc không còn liệt kê các trường hợp ô nhiễm.
Ví dụ điển hình:
- Năm 2006, khoảng 60 công ty sản xuất indi, kim loại hiếm dùng trong pin năng lượng Mặt Trời, xả hàng tấn hoá chất vào sông Tương ở tỉnh Hồ Nam, ảnh hưởng nguồn nước của cộng đồng dân cư.
- Năm 2011, báo cáo về thiệt hại hệ sinh thái sông Đinh, tỉnh Phúc Kiến, do khai thác mỏ giàu gali, kim loại tiềm năng trong sản xuất bóng đèn tiết kiệm năng lượng.
- Tại Cám Châu, hàng núi chất thải độc hại từ công ty sản xuất vonfram, kim loại cần cho cánh quạt điện gió, chặn dòng chảy của nhánh sông Trường Giang.
Một nhà báo Trung Quốc giấu tên mô tả điều kiện làm việc như thời kỳ cổ xưa trong các mỏ khai thác than chì tại tỉnh Sơn Đông. Trong nhà máy tinh luyện, "những người đàn ông và phụ nữ, chỉ che mũi và miệng bằng khẩu trang đơn giản, làm việc trong bầu không khí đầy bụi đen và hơi axit. Đúng là địa ngục." Bên cạnh là giếng nước ô nhiễm, cánh đồng ngô nhiễm độc, mưa axit. Chính quyền địa phương cố gắng kiểm soát tội phạm môi trường, nhưng áp lực từ ngành sản xuất ôtô quá lớn.
Giá Trị Cao Và Thách Thức Kinh Tế
Kim loại hiếm rất đắt do khai thác lượng nhỏ. Năm 2022, một kg gali có giá khoảng 350 đôla, đắt gấp 3.000 lần sắt, và germani thậm chí đắt gấp 5-10 lần gali. Điều này phản ánh sự khan hiếm và nhu cầu cao trong công nghệ xanh.
Cuốn sách của Guillaume Pitron không chỉ là câu chuyện về khai thác và ô nhiễm, mà còn là lời cảnh tỉnh về chi phí môi trường và xã hội ẩn sau cuộc cách mạng công nghệ. Nó đặt ra câu hỏi quan trọng: Liệu sự phát triển bền vững có thực sự bền vững khi dựa trên những hoạt động hủy hoại môi trường và bóc lột con người?
