Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vừa có chỉ đạo quan trọng về phát triển công nghệ lượng tử, xem đây không chỉ là vấn đề nghiên cứu khoa học đơn thuần. Ông yêu cầu đặt công nghệ lượng tử trong tổng thể thực hiện Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị và chiến lược phát triển đất nước, gắn với bảo đảm an ninh quốc gia, dữ liệu quốc gia, công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ không gian. Nếu tách rời các mục tiêu này, lượng tử sẽ trở thành chương trình nghiên cứu đắt đỏ nhưng ít chuyển hóa thành sức mạnh quốc gia.
Động lực mới cho cộng đồng nghiên cứu
Phó giáo sư, Tiến sĩ Đinh Trung Hòa (Đại học Troy, Mỹ), thành viên Ban Điều hành Mạng lưới lượng tử Việt Nam (VNQuantum), đánh giá phát biểu của Tổng Bí thư là tín hiệu tích cực, tạo động lực mạnh mẽ cho đầu tư, đào tạo và phát triển hệ sinh thái công nghệ lượng tử. Ông nhấn mạnh: "Công nghệ lượng tử có ý nghĩa chiến lược, giải quyết những bài toán phức tạp mà máy tính truyền thống khó thực hiện. Điện toán lượng tử kỳ vọng tạo đột phá trong an ninh mạng, bảo mật dữ liệu, tối ưu hóa, khoa học vật liệu, y sinh và dự báo khí tượng thủy văn. Dù nhiều quốc gia đã đầu tư mạnh, Việt Nam vẫn ở giai đoạn đầu, nếu không có chính sách kịp thời sẽ bị tụt lại phía sau".
Xây dựng nguồn nhân lực là ưu tiên hàng đầu
PGS-TS Đinh Trung Hòa cho rằng điều quan trọng nhất hiện nay là xây dựng nguồn nhân lực, cần đào tạo đồng thời cả hướng cơ bản trong trường đại học, viện nghiên cứu và đào tạo gắn với bài toán thực tiễn. "Không thể chờ đến khi công nghệ lượng tử bùng nổ mới chuẩn bị. Việt Nam cần đầu tư ngay, thúc đẩy phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp và cơ sở đào tạo để xây dựng hệ sinh thái bền vững", ông chia sẻ.
Công nghệ lượng tử không hề xa lạ
Tiến sĩ Nguyễn Tuấn Hưng, Trợ lý giáo sư tại Đại học quốc lập Đài Loan, giải thích nhiều thiết bị hàng ngày như pin mặt trời, GPS, MRI đều dựa trên hiệu ứng lượng tử. "Chúng ta đã sử dụng công nghệ lượng tử hàng ngày mà không nhận ra. Năm 2025 được Liên Hợp Quốc chọn là Năm Quốc tế khoa học và công nghệ lượng tử, kỷ niệm 100 năm cơ học lượng tử". Tuy nhiên, máy tính lượng tử mới là công nghệ đột phá, sử dụng qubit thay cho bit nhị phân, hứa hẹn tạo bước ngoặt trong tính toán và bảo mật.
Bài học từ làn sóng AI
Tiến sĩ Nguyễn Quốc Hưng, Viện trưởng Viện Công nghệ lượng tử, Đại học Quốc gia Hà Nội, so sánh công nghệ lượng tử với ChatGPT trước năm 2024: dù chưa ứng dụng rộng rãi nhưng tiềm năng khổng lồ. "Khi công nghệ lượng tử đạt độ chín muồi, nó sẽ thay đổi thế giới và tái định nghĩa toàn bộ hạ tầng an ninh mật mã. Việt Nam cần chủ động nghiên cứu ngay, không thể ngồi chờ", ông nhấn mạnh. Bài học từ AI cho thấy khi công nghệ bùng nổ, chúng ta chỉ tham gia phần ngọn, do đó cần chuẩn bị từ sớm để tham gia sâu rộng.
Lợi thế nguồn nhân lực trẻ
Theo TS Nguyễn Tuấn Hưng, dù máy tính lượng tử chỉ có Mỹ, Trung Quốc, Canada chế tạo được, Việt Nam có lợi thế về dân số trẻ và các nhà khoa học trẻ khao khát nghiên cứu. "Đầu tư vào công ty khởi nghiệp và hợp tác quốc tế sẽ giúp Việt Nam có vị trí trên bản đồ công nghệ lượng tử trong dài hạn". TS Nguyễn Quốc Hưng bổ sung: nguồn du học sinh và nhân sự chất lượng cao ở nước ngoài là lợi thế lớn, giúp Việt Nam hơn hẳn các nước Đông Nam Á. Đi sau cũng giúp giảm rủi ro, kế thừa công nghệ thành công của thế giới.
Thách thức và giải pháp
Thách thức lớn nhất là thiếu chiến lược bài bản, mâu thuẫn mục tiêu và rào cản thu hút nhân tài. Cạnh tranh nhân lực toàn cầu rất khốc liệt, các công ty công nghệ trả lương cao cho chuyên gia lượng tử. Để giải quyết, Việt Nam cần kiên định theo Nghị quyết 57, thiết lập cơ chế sandbox, chấp nhận rủi ro, cấp vốn và tạo không gian nghiên cứu tự chủ. Cần lộ trình dài hạn 10-20 năm với cơ chế vận hành thông thoáng.
Hướng đi thiết thực
Chiến lược đúng đắn không phải chế tạo máy tính lượng tử nguyên chiếc, mà tập trung vào thiết kế mô hình, nghiên cứu vật liệu, chống nhiễu, lập trình lượng tử. Việt Nam có thể tận dụng làn sóng đầu tư từ Mỹ và các nước đang chuyển dịch từ Trung Quốc, tham gia gia công, kế thừa công nghệ. "Ngay từ bây giờ, phải nghiên cứu vật liệu để khi thế giới cần, chúng ta có thể cung ứng ngay", TS Nguyễn Quốc Hưng nói.
Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định khẳng định: Việt Nam xác định công nghệ lượng tử là hướng chiến lược dài hạn, tiếp cận không theo phong trào mà xây dựng năng lực thực chất từ nền tảng khoa học cơ bản, đào tạo nhân lực, hình thành nhóm nghiên cứu mạnh, đầu tư hạ tầng dùng chung và lựa chọn ứng dụng phù hợp.
