Ngày 2/4/2026, Chiến dịch 500 ngày đêm chính thức được phát động, được xem là chiến dịch quy mô lớn nhất từ trước đến nay trong công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin. Chiến dịch diễn ra từ ngày 15/3/2026 đến ngày 27/7/2027, với mục tiêu tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ; hoàn thành lấy mẫu khoảng 230.000 ngôi mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính; giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ; xây dựng và đưa vào vận hành cơ sở dữ liệu gene thân nhân liệt sĩ.
Công nghệ NGS-SNP vượt qua thách thức thời gian
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Trung Nam, Phó Viện trưởng Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), cho biết phương pháp giám định ADN truyền thống dựa trên chỉ thị STR hoặc ADN ty thể thường giảm hiệu quả với mẫu hài cốt đã chôn cất hàng chục năm do ADN bị phân mảnh và phân hủy. Công nghệ giải trình tự gene thế hệ mới NGS-SNP đã khắc phục được những hạn chế này nhờ khả năng phân tích đồng thời hàng nghìn chỉ thị SNP từ lượng ADN rất nhỏ, giúp tăng khả năng xác định quan hệ huyết thống ngay cả khi thân nhân ở thế hệ xa. Công nghệ này có độ chính xác cao, phù hợp xây dựng cơ sở dữ liệu ADN quy mô quốc gia.
Theo Phó Giáo sư Nguyễn Trung Nam, khó khăn lớn nhất là chất lượng ADN trong hài cốt suy giảm nghiêm trọng do thời gian, điều kiện thổ nhưỡng, nhiệt độ, độ ẩm và vi sinh vật. Nhiều mẫu chỉ còn các đoạn ADN rất ngắn hoặc lẫn chất ức chế. Mỗi mẫu hài cốt có mức độ bảo tồn khác nhau, đòi hỏi đội ngũ cán bộ có chuyên môn sâu, phòng thí nghiệm hiện đại và quy trình kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt để đảm bảo kết quả chính xác.
Thu thập mẫu và xây dựng cơ sở dữ liệu ADN
Việc thu thập mẫu hài cốt tại hiện trường đóng vai trò quyết định. Nếu mẫu không được lựa chọn đúng vị trí, bảo quản hoặc vận chuyển không đúng quy cách, ADN có thể tiếp tục suy giảm. Phó Giáo sư Nguyễn Trung Nam nhấn mạnh: “Hiện nay, khó khăn chủ yếu là việc thu mẫu tại nhiều địa phương đang triển khai trên quy mô nhỏ và là quy trình mới nên cần có thêm thời gian để đánh giá chất lượng”. Bên cạnh đó, số lượng thân nhân trực hệ của liệt sĩ ngày càng ít, khiến việc đánh giá quan hệ huyết thống trở nên phức tạp. Để khắc phục, cần mở rộng phạm vi thu thập mẫu ADN thân nhân trên toàn quốc, chuẩn hóa thông tin phả hệ và quản lý dữ liệu thống nhất.
Việc xây dựng Ngân hàng Gene thân nhân liệt sĩ được kỳ vọng tạo đột phá, nhưng đối mặt với thách thức về tài chính, hạ tầng kỹ thuật, nhân lực và cơ chế phối hợp. Phó Giáo sư Nguyễn Trung Nam cho rằng cần xây dựng tiêu chuẩn thống nhất về thu nhận, lưu trữ, bảo mật dữ liệu ADN, đồng thời ứng dụng trí tuệ nhân tạo và thuật toán phân tích dữ liệu lớn để rút ngắn thời gian đối sánh. Đặc biệt, không thể chỉ dùng ADN ty thể do tỷ lệ trùng lặp cao, mà cần kết hợp công nghệ NGS-SNP và thông tin thực chứng.
Hợp tác quốc tế và động lực nhân văn
Thông qua hợp tác với Chính phủ Hoa Kỳ và Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP), Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học đã tiếp cận và làm chủ công nghệ xử lý mẫu hài cốt phân hủy lâu năm, giải trình tự gene thế hệ mới và quản lý cơ sở dữ liệu ADN quy mô lớn. Phó Giáo sư Nguyễn Trung Nam chia sẻ: “Điều quan trọng nhất là mỗi kết quả giám định thành công không chỉ là thành tựu khoa học mà còn là ‘Mệnh lệnh từ trái tim’, là sự tri ân đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc”. Đằng sau mỗi mẫu hài cốt là một gia đình đã chờ đợi nhiều thập kỷ. Chính động lực nhân văn đó thôi thúc đội ngũ cán bộ, nhà khoa học vượt qua thách thức, hoàn thành nhiệm vụ “trả lại tên” cho các anh hùng liệt sĩ, thực hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.
Trong thời gian tới, Trung tâm sẽ tiếp tục mở rộng hợp tác quốc tế, đào tạo và chuyển giao công nghệ mới tới 4 cơ sở giám định ADN được Chính phủ phân công, đáp ứng yêu cầu của Chiến dịch 500 ngày đêm và mục tiêu lâu dài xác định danh tính ngày càng nhiều hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin.
