Phát hiện loài cá leo thác kỳ lạ tại Congo: Hành trình 10 giờ trên vách đá dựng đứng
Tại Cộng hòa Dân chủ Congo, một phát hiện khoa học đáng kinh ngạc đã làm sửng sốt giới nghiên cứu: hàng ngàn con cá nhỏ bé không bơi mà leo lên những vách đá dựng đứng của thác nước hùng vĩ. Loài cá Parakneria thysi này đã thực hiện một hành trình gian khổ kéo dài tới 10 giờ, vượt qua độ cao 4,5 mét tại thác Luvilombo.
Hành vi độc đáo được ghi nhận qua truyền miệng và khoa học
Hành vi leo thác của loài cá này đã được lưu truyền trong các câu chuyện dân gian khoảng 50 năm nay, nhưng mãi đến năm 2018 và 2020, các nhà khoa học mới chính thức ghi nhận và báo cáo. Chỉ những con cá có kích thước từ 3,7 đến 4,8 cm mới dám thực hiện cuộc hành trình này, thường bắt đầu vào cuối mùa mưa. Trong ngôn ngữ địa phương Sanga, chúng được gọi là "kalumba", bắt nguồn từ động từ "kulumba" có nghĩa là "bám dính".
Cơ chế leo trèo đặc biệt: Sử dụng vây thay vì miệng
Khác với nhiều loài cá khác dùng miệng để bám và leo, Parakneria thysi sử dụng vây ngực và vây bụng có các mấu nhỏ. Những mấu này giúp chúng bám chặt vào bề mặt đá trơn trượt, từ đó nhích từng chút một lên vách đá gần như thẳng đứng, chống lại dòng nước chảy xiết. Đây là một kỹ thuật leo trèo hiếm thấy trong thế giới động vật.
Hành trình chậm rãi với thời gian nghỉ ngơi chiếm ưu thế
Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng trung bình mỗi con cá mất 9 giờ 45 phút để hoàn thành hành trình. Tuy nhiên, thời gian này chủ yếu dành cho việc nghỉ ngơi, bao gồm 9 lần nghỉ dài một giờ và 30 phút tạm dừng ngắn, trong khi chỉ có 15 phút thực sự di chuyển. Những quãng nghỉ dài thường diễn ra trên các gờ ngang, nơi cá có thể nghỉ ngơi hoàn toàn thay vì chỉ bám vào bằng vây. Số lượng lớn cá thường tập trung trên các gờ này trước khi bắt đầu giai đoạn tiếp theo.
Mùa di cư và thời điểm leo thác đặc trưng
Hành vi leo thác thường bắt đầu vào đầu tháng Tư, khi mực nước đạt cao nhất trong tháng, và đạt đỉnh điểm vào giữa tháng Tư khi mực nước giảm xuống mức trung bình. Mùa di cư kết thúc vào đầu tháng 5, trùng với thời điểm cuối mùa mưa. Cá có xu hướng di cư vào khoảng từ 4 đến 6 giờ chiều, khi mặt trời lặn, trong khi số lượng ít nhất được ghi nhận vào lúc mặt trời mọc.
Mục đích và mối đe dọa từ con người
Mục đích của hành vi leo thác vẫn chưa được xác định rõ ràng. Một số giả thuyết cho rằng chúng tìm kiếm nguồn thức ăn ít cạnh tranh hơn hoặc cố gắng tránh các loài săn mồi như cá da trơn Schilbe intermedius. Tuy nhiên, loài cá này đang phải đối mặt với nhiều mối đe dọa từ hoạt động của con người. Việc đánh bắt cá bằng lưới lọc muỗi, mặc dù trái pháp luật, vẫn phổ biến trong khu vực. Ngoài ra, nước sông được sử dụng cho tưới tiêu có thể làm khô cạn đoạn hạ lưu, đe dọa môi trường sống của chúng. Các nhà nghiên cứu kêu gọi các biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt hơn đối với dòng sông, thác nước và các sinh vật sống trong đó.
