Hơn một thế kỷ tranh cãi về bí ẩn vằn ngựa vằn
Trong suốt hơn 100 năm qua, giới khoa học đã không ngừng tranh luận về chức năng thực sự của những vết vằn đặc trưng trên cơ thể ngựa vằn. Từng có ít nhất 18 giả thuyết được đưa ra, xoay quanh các khả năng như ngụy trang, xua đuổi côn trùng, nhận diện cá thể hay điều hòa thân nhiệt. Tuy nhiên, phần lớn các ý tưởng này thiếu cơ sở kiểm chứng vững chắc, khiến bí ẩn vẫn còn bỏ ngỏ.
Giả thuyết ngụy trang bị bác bỏ hoàn toàn
Một trong những giả thuyết phổ biến nhất cho rằng vằn ngựa vằn giúp chúng ngụy trang trước những kẻ săn mồi như sư tử và linh cẩu, bằng cách tạo hiệu ứng chói lóa động làm rối trí đối phương. Thế nhưng, nghiên cứu sâu hơn đã chỉ ra sự thiếu thuyết phục của lập luận này.
Sư tử chủ yếu phân biệt màu xanh lam và vàng, đồng thời chúng thường rình mồi vào lúc chạng vạng hoặc ban đêm. Trong điều kiện ánh sáng yếu, khả năng nhận diện màu sắc trở nên vô nghĩa, thay vào đó, độ sáng, độ tương phản và chuyển động mới là yếu tố then chốt. Võng mạc của sư tử có nhiều tế bào hình que, giúp tầm nhìn đêm tốt gấp 6-8 lần con người, khiến màu trắng trên ngựa vằn càng nổi bật trong bóng tối.
Hơn nữa, ngựa vằn sống ở đồng cỏ mở, nơi bộ vằn rất lộ liễu. Khi phát hiện nguy hiểm, chúng thường bỏ chạy thay vì lẩn trốn, chứng tỏ bản thân chúng nhận thức không thể qua mặt kẻ thù. Việc nhiều cá thể vẫn bị săn bắt càng củng cố quan điểm rằng giả thuyết ngụy trang là không đúng.
Hướng nghiên cứu mới: Chống muỗi và điều hòa nhiệt
Sau khi loại bỏ giả thuyết ngụy trang, các nhà khoa học tập trung vào mối đe dọa từ côn trùng. Ở châu Phi, ruồi trâu và ruồi tse-tse mang mầm bệnh chết người như bệnh ngủ hay dịch tả ngựa. Năm 2014, nhà sinh vật học tiến hóa Tim Caro từ Đại học California - Davis phát hiện ở những khu vực thuận lợi cho ruồi trâu sinh sôi, vằn ngựa vằn lại càng sắc nét.
Đến tháng 2/2019, Caro tiến hành thí nghiệm đột phá bằng cách khoác đồ họa tiết vằn lên ngựa nhà. Kết quả cho thấy ruồi trâu bay quanh cả hai nhóm nhưng ưu tiên tấn công ngựa không mặc áo vằn. Caro giải thích rằng cấu trúc xen kẽ đen trắng làm nhiễu loạn khả năng hạ cánh của côn trùng, khiến chúng bị bật ra ngoài.
Song song đó, vợ chồng nhà khoa học Alison Cobb và Stephen Cobb từ Đại học Oxford đề xuất giả thuyết điều hòa thân nhiệt. Theo nghiên cứu công bố trên tạp chí Lịch sử tự nhiên vào tháng 6/2019, vào thời điểm nóng nhất trong ngày, sọc đen hấp thụ nhiệt mạnh, nóng hơn sọc trắng từ 12-15 độ C. Sự chênh lệch này tạo ra các luồng khí xoáy vi mô, giúp cuốn bay mồ hôi và nhiệt lượng, hỗ trợ hạ nhiệt hiệu quả.
Kết luận mở cho một bí ẩn tiến hóa
Cho đến nay, tất cả vẫn dừng ở mức giả thuyết, với mỗi phe đều có bằng chứng riêng nhưng chưa thể thuyết phục hoàn toàn cộng đồng khoa học. Quá trình nghiên cứu còn bị cản trở bởi tính khí khó lường của ngựa vằn, như trường hợp Stephen Cobb hai lần nhập viện vì bị cắn.
Rất có thể, bộ lông kỳ diệu này là kết quả của quá trình tiến hóa đa nhiệm, nơi các chức năng như chống côn trùng, điều hòa nhiệt độ và có thể cả ngụy trang cùng song hành để giúp ngựa vằn sinh tồn. Bí ẩn hơn 100 năm vẫn chưa có hồi kết, nhưng khoa học đang tiến gần hơn đến lời giải cho một trong những hiện tượng tự nhiên hấp dẫn nhất.
