Chỉ trong chưa đầy một thập kỷ, Trung Quốc đã vươn lên trở thành nguồn cung cấp 1/3 số thuốc mới trên toàn cầu, khiến các ông lớn dược phẩm như Pfizer, Gilead phải chi hàng tỷ USD để săn lùng công nghệ từ quốc gia tỷ dân này. Liệu một đế chế dược phẩm mới có đang trỗi dậy?
Ông Greg Graves, thành viên hợp tác cấp cao ngành sinh học dược phẩm tại McKinsey, đặt câu hỏi: “Nếu vấn đề giá cả khiến các hãng dược Mỹ chậm chân bước vào thị trường châu Âu, liệu đây có phải là cánh cửa mở ra cơ hội để các doanh nghiệp dược phẩm Trung Quốc trở thành ‘người chơi phương Tây’?” Từ năm 2025, ngành sinh học dược phẩm toàn cầu đang trải qua một đợt thanh lọc địa chính trị sâu sắc, với các mối đe dọa thuế quan và yêu cầu định giá buộc các tập đoàn đa quốc gia phải tái thẩm định chiến lược toàn cầu hóa. Trong bối cảnh đó, thuốc sáng chế của Trung Quốc mở rộng với tốc độ chóng mặt, khi một phần ba phương pháp điều trị mới trên thế giới đến từ quốc gia này.
Tài sản Trung Quốc trở thành quân bài chiến lược
Để đo lường tiềm lực thuốc sáng chế của một quốc gia, chỉ số trực quan nhất không phải là số lượng bài báo khoa học hay thử nghiệm lâm sàng, mà là định giá mà các hãng dược lớn sẵn sàng chi trả cho các “tài sản chiến lược”. Tháng 2 năm 2026, Gilead (Mỹ) đã trả cho Qinhuan Pharmaceutical (Trung Quốc) 80 triệu USD chi phí trả trước để mua quyền khai thác toàn cầu GH31, một chất ức chế MAT2A đang trong giai đoạn lâm sàng, với tổng giá trị thanh toán cột mốc lên tới 1,45 tỷ USD. Trước đó một tháng, Pfizer trả trước 150 triệu USD cho một công ty con của Shanghai Fosun để nắm quyền khai thác toàn cầu một chất đồng vận GLP-1, với tổng giá trị cột mốc có thể lên tới 1,93 tỷ USD. Hãng dược Đan Mạch Zealand cũng đạt thỏa thuận “bom tấn” với Áo Lộ Y dược (Trung Quốc) về nền tảng thuốc phân tử nhỏ đường uống cho bệnh chuyển hóa, với khoản trả trước 30 triệu USD và tổng giá trị tiềm năng 2,5 tỷ USD.
Những thương vụ này cho thấy kỳ vọng của các tập đoàn đa quốc gia đối với “tài sản Trung Quốc” đã nâng cấp từ lựa chọn hiệu quả chi phí thành lựa chọn chiến lược. Sự thay đổi này bắt nguồn từ lợi thế về hiệu suất R&D của Trung Quốc: từ khi đăng ký thử nghiệm thuốc mới đến khi chứng minh cơ chế lâm sàng, các công ty Trung Quốc thường rút ngắn 30-40% thời gian so với đối thủ Âu Mỹ, trong khi chi phí chỉ bằng một phần ba đến một nửa. Trên các đường đua như GLP-1, ADC, tài sản Trung Quốc đã trở thành lựa chọn bắt buộc để các tập đoàn bổ sung kho hàng.
Cạnh tranh nội địa gay gắt
Mặt ngược lại của làn sóng mua ồ ạt là sự cạnh tranh tại thị trường nội địa Trung Quốc ngày càng khốc liệt. Doanh số Semaglutide của Novo Nordisk tại Trung Quốc năm 2025 giảm 5% do sự tham gia của các đối thủ nội địa như Innovent Biologics, Sciwind Biosciences. Sự leo thang này không chỉ giới hạn ở GLP-1. Tháng 12 năm 2025, Trung Quốc ban hành “Danh mục thuốc sáng chế cho bảo hiểm y tế thương mại” đầu tiên, đưa 19 loại thuốc sáng chế giá cao (gồm cả liệu pháp CAR-T) vào danh sách khuyến nghị, có hiệu lực từ tháng 1 năm 2026. Cơ chế này mở ra kênh chi trả thứ hai cho thuốc sáng chế định giá cao, bên cạnh Bảo hiểm Y tế Quốc gia. Đối với các sản phẩm như CAR-T hay liệu pháp gen với chi phí hàng trăm nghìn Nhân dân tệ mỗi năm, sự xuất hiện của danh mục bảo hiểm thương mại có thể quyết định thành bại thương mại hóa.
Khi ngày càng nhiều sản phẩm của các công ty Trung Quốc tiến từ thử nghiệm lâm sàng đến nộp đơn xin cấp phép, và khi các rào cản bằng sáng chế của các hãng đa quốc gia tan rã tại thị trường Trung Quốc, cục diện cạnh tranh thuốc sáng chế chuyển từ thế trận vài người chơi sang cuộc đua tranh nhiều thế lực. Giá trị thặng dư từ “tài sản Trung Quốc” ở đầu R&D cũng lan tỏa sang chuỗi sản xuất.
Cơ hội mới dưới bóng râm
Mỹ hướng áp lực tăng giá thuốc về phía châu Âu thay vì Trung Quốc, nguyên nhân cốt lõi là do “vị thế” của châu Âu. Trong 15 năm qua, châu Âu đầu tư thiếu hụt nghiêm trọng trong lĩnh vực sinh học dược phẩm, và “Đạo luật Công nghệ sinh học” phải mất 7 năm từ ý tưởng đến ban hành. Do đó, các doanh nghiệp dược phẩm Trung Quốc có thể đón nhận cơ hội lớn chưa từng có. Thử thách thực sự không nằm ở công nghệ hay vốn, mà là liệu có thể xây dựng hệ thống định giá và chi trả tương xứng với vị thế đổi mới để thực hiện cú “vượt bứt phá ngoạn mục”.
“Danh mục thuốc sáng chế cho bảo hiểm y tế thương mại” chỉ là bước khởi đầu. “Ý kiến về việc hoàn thiện cơ chế hình thành giá thuốc” của Trung Quốc là tín hiệu từ cấp cao nhất, nâng cao kỳ vọng đối với tài sản sáng chế. Nhìn lại vòng xoáy toàn cầu hóa của thuốc sáng chế Trung Quốc, từ “cường quốc thuốc nhượng quyền” thành “cường quốc xuất khẩu bản quyền”, rồi đến “bên tham gia quan trọng trong phát triển lâm sàng toàn cầu”, chỉ mất chưa đầy 10 năm. Nhưng những thay đổi gần đây khiến độ phức tạp tăng đột biến.
Khi các hãng dược đa quốc gia coi tài sản Trung Quốc là cấu phần cốt lõi trong danh mục sản phẩm toàn cầu, khi các công ty nội địa đối đầu trực diện với tập đoàn đa quốc gia trên các đường đua như GLP-1, ADC, ngành thuốc sáng chế Trung Quốc phải trả lời câu hỏi căn cốt: muốn làm vai phụ xuất sắc nhất của ngành đổi mới toàn cầu, hay làm nhân vật chính trong kịch bản của chính mình?
Câu trả lời ẩn giấu trong một chi tiết. Bà Marjorie Green, Trưởng bộ phận Phát triển lâm sàng toàn cầu ngành Ung thư học tại MSD, khi đánh giá về sac-TMT từng nói: “Chúng tôi biết chất ức chế topoisomerase sẽ có hiệu quả trong mỗi loại khối u. Thông qua ADC, bạn có thể giải phóng dữ liệu hiệu quả hơn và nâng cao hiệu suất điều trị.” Điều đặc biệt không nằm ở công nghệ, mà là việc Merck sẵn sàng đầu tư tới 15 thử nghiệm lâm sàng pha III toàn cầu cho một phân tử được cấp phép từ Trung Quốc. Đây chính là giá trị cốt lõi của thuốc sáng chế Trung Quốc dưới các quy tắc mới: không phải chi phí thấp hơn, mà là dữ liệu lâm sàng chất lượng cao hơn và năng lực thực thi R&D hiệu quả hơn. Khi giá trị này được chuỗi công nghiệp toàn cầu công nhận, “đường lui” của thuốc sáng chế Trung Quốc không còn là lối đi bị động chờ đợi, mà là cây cầu do chính họ kiến tạo ra thị trường toàn cầu.
