Các ứng dụng công nghệ mang đến cho người cao tuổi nhiều tiện ích như quản lý hồ sơ sức khỏe số, khám chữa bệnh từ xa, đặt lịch bác sĩ, tra cứu thông tin bảo hiểm xã hội, cập nhật các chính sách mới. Môi trường số giúp người cao tuổi tăng cường kết nối, duy trì liên lạc với người thân, giảm cảm giác cô đơn, gia tăng sức khỏe tinh thần; đồng thời giúp họ tham gia các hoạt động cộng đồng, kinh doanh trực tuyến, quảng bá sản phẩm hay chia sẻ kinh nghiệm chuyên môn, sống vui và có ích.
Thực trạng và thách thức về kỹ năng số của người cao tuổi
Trong bối cảnh Việt Nam đang vào giai đoạn già hóa dân số, với tỷ lệ người cao tuổi ngày càng gia tăng, việc nâng cao năng lực số cho người cao tuổi đang trở thành vấn đề cấp thiết. Tiến sĩ Tô Văn Trường, nguyên Viện trưởng Viện Quy hoạch thủy lợi miền Nam cho rằng, dân số già không chỉ là một thách thức mà còn là phép thử đối với khả năng xây dựng một xã hội bao trùm. Khi mọi dịch vụ từ y tế, ngân hàng đến hành chính công đều chuyển lên môi trường số, người cao tuổi nếu thiếu kỹ năng số sẽ dễ bị tụt lại phía sau, gặp khó khăn trong tiếp cận thông tin và đối mặt nhiều rủi ro như lừa đảo trực tuyến.
Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) khuyến nghị, việc giúp người cao tuổi thích ứng với xã hội số là một trong những giải pháp quan trọng để thúc đẩy “già hóa tích cực”, nâng cao chất lượng cuộc sống và phát huy vai trò của họ trong gia đình cũng như cộng đồng. Những năm gần đây, tỷ lệ người cao tuổi tiếp cận các thiết bị số đang tăng lên rõ rệt. Tuy nhiên, không khó để nhận thấy mức độ thành thạo công nghệ của nhóm tuổi này vẫn còn khoảng cách khá xa so với các nhóm tuổi trẻ hơn.
Nguyên nhân của khoảng cách số
Có một thực tế là nhiều người cao tuổi chủ yếu sử dụng điện thoại thông minh chỉ để nghe gọi và nhắn tin, chưa thật sự thành thục các kỹ năng khó như cài đặt ứng dụng, sử dụng ngân hàng số, thanh toán không dùng tiền mặt, khai thác dịch vụ công trực tuyến hoặc xác thực định danh điện tử. Vì thế họ dễ bị phụ thuộc vào con cháu trong quá trình thực hiện các thủ tục hành chính hoặc giao dịch trực tuyến.
Tiến sĩ Rơ Đăm Thị Bích Ngọc (Viện Xã hội học và Tâm lý học, thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho rằng, nguyên nhân của tình trạng này bắt nguồn từ rào cản tâm lý và thể chất của người cao tuổi. Quá trình lão hóa khiến họ suy giảm thị lực, khả năng ghi nhớ, tốc độ tiếp thu thông tin chậm cũng như thao tác trên màn hình cảm ứng gặp nhiều khó khăn. Mặt khác, sự chênh lệch về điều kiện kinh tế và hạ tầng số cũng dẫn đến sự khác biệt đáng kể về năng lực số giữa các vùng miền. Theo đó, người cao tuổi ở khu vực nông thôn, miền núi hoặc có hoàn cảnh kinh tế khó khăn thường ít có cơ hội tiếp cận điện thoại thông minh, máy tính và internet tốc độ cao so với khu vực thành thị.
Một khó khăn nữa là hiện nay, phần lớn các hoạt động phổ cập kỹ năng số vẫn hướng tới người lao động hoặc thanh niên, trong khi các chương trình dành riêng cho người cao tuổi còn hạn chế cả về quy mô lẫn nội dung. Phương pháp giảng dạy đôi khi chưa phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của độ tuổi, thiếu thời gian thực hành và hỗ trợ sau khóa học.
Giải pháp từ chính sách và doanh nghiệp
Chính phủ đã ban hành Quyết định số 379/QĐ-TTg ngày 20/2/2025 phê duyệt Đề án “Người cao tuổi tham gia đẩy mạnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, khởi nghiệp và tạo việc làm”, mục tiêu đề ra đến năm 2030 phấn đấu khoảng 50% số người cao tuổi thành thạo các kỹ năng số cơ bản như sử dụng dịch vụ công trực tuyến, mua sắm trực tuyến, thanh toán điện tử và kỹ năng tự bảo vệ trên không gian mạng; dự kiến, đến năm 2035, tỷ lệ này đạt khoảng 70%. Theo đó, 100% số cán bộ Hội Người cao tuổi các cấp sẽ được tuyên truyền, nâng cao nhận thức về chuyển đổi số để hỗ trợ hội viên; đây được xem là bước tiến quan trọng trong việc xây dựng một xã hội số bao trùm, bảo đảm mọi công dân đều có cơ hội hưởng lợi từ thành quả của chuyển đổi số.
Để đạt được mục tiêu nêu trên, trước tiên cần hoàn thiện cơ chế, chính sách và đẩy mạnh triển khai các chương trình quốc gia về nâng cao năng lực số cho người cao tuổi. Các bộ, ngành và địa phương cần xây dựng tài liệu hướng dẫn đơn giản, dễ hiểu và phù hợp khả năng tiếp thu của họ. Cần phát huy vai trò của Hội Người cao tuổi trong phối hợp đoàn thanh niên, trường học, doanh nghiệp viễn thông và chính quyền địa phương tổ chức các lớp học theo hình thức “cầm tay chỉ việc”. Kinh nghiệm cho thấy, người cao tuổi tiếp thu hiệu quả nhất khi được hướng dẫn trực tiếp từng bước trên chính thiết bị mà họ sử dụng hằng ngày thay vì các khóa học nặng về lý thuyết.
Về phía doanh nghiệp công nghệ, cần ưu tiên phát triển các sản phẩm công nghệ thân thiện với người cao tuổi, xem đây là một nhóm người dùng quan trọng. Các ứng dụng nên có giao diện đơn giản, cỡ chữ lớn, biểu tượng rõ ràng, hỗ trợ điều khiển bằng giọng nói, hướng dẫn từng bước và có cơ chế cảnh báo khi phát hiện các dấu hiệu bất thường. Đối với các ứng dụng ngân hàng số, thanh toán điện tử và dịch vụ công, cần bổ sung những tính năng giúp người dùng dễ dàng xác minh thông tin, hạn chế thao tác phức tạp và tăng cường cảnh báo trước các nguy cơ lừa đảo.
Việc tăng cường giáo dục kỹ năng phòng chống lừa đảo cho người cao tuổi cũng rất quan trọng, nhất là trong bối cảnh tội phạm công nghệ cao ngày càng tinh vi. Theo Tiến sĩ Tô Văn Trường, khi người cao tuổi thành thạo các kỹ năng cơ bản trong sử dụng điện thoại thông minh sẽ góp phần giảm gánh nặng xã hội, giúp họ thích ứng cuộc sống hiện đại, tăng tính tự chủ, kết nối với gia đình và cộng đồng, đồng thời thu hẹp khoảng cách số giữa các thế hệ. Chuyển đổi số chỉ thật sự thành công khi không ai bị bỏ lại phía sau, nhất là người cao tuổi.
