Sáng 30.5 tại TP.HCM, Trường đại học Văn hóa TP.HCM và Thư viện số Việt Nam (ViLIB) đã khai mạc hội thảo Chuyển đổi số thư viện: thách thức và cơ hội. Sự kiện nhằm nhìn nhận những điểm nghẽn và đề xuất giải pháp thúc đẩy chuyển đổi số ngành thư viện trong giai đoạn mới.
Hội thảo diễn ra trong bối cảnh chuyển đổi số trở thành chiến lược trọng tâm của quốc gia theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị. Chủ đề nóng thu hút sự quan tâm của các nhà quản lý, nhà khoa học, thư viện, nhà xuất bản và đơn vị công nghệ.
Theo ban tổ chức, trước yêu cầu đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia và phát triển văn hóa thời kỳ mới, ngành thư viện Việt Nam cần chuyển mình mạnh mẽ. Đổi mới mô hình hoạt động, ứng dụng công nghệ và xây dựng hệ sinh thái thư viện số là yêu cầu cấp thiết để đáp ứng nhu cầu tiếp cận tri thức trong kỷ nguyên số. Trong bối cảnh đó, ViLIB gợi mở hướng tiếp cận xây dựng mô hình thư viện số dùng chung, theo định hướng liên thông dữ liệu, chia sẻ tài nguyên và tổ chức hạ tầng tri thức số ở quy mô hệ thống.
Vì sao thư viện số cần một hạ tầng tri thức dùng chung?
Dù đã có nhiều chủ trương, chính sách hỗ trợ phát triển thư viện số, theo PGS-TS Nguyễn Thế Dũng (Trường đại học Văn hóa TP.HCM), khoảng cách giữa định hướng và nguồn lực thực thi vẫn là bài toán lớn. Phát triển thư viện số không chỉ dừng ở việc số hóa tài liệu mà còn đòi hỏi nguồn đầu tư bền vững cho hạ tầng công nghệ, phần mềm, bảo mật dữ liệu, bản quyền cơ sở dữ liệu, đào tạo nhân lực và vận hành hệ thống.
Ông Nguyễn Thế Dũng phân tích: "Hạ tầng công nghệ của thư viện số không chỉ bao gồm máy tính và mạng internet mà còn liên quan đến chuẩn dữ liệu, khả năng liên thông, bảo mật, sao lưu dữ liệu, khả năng mở rộng hệ thống và truy cập trên thiết bị di động. Nếu thiếu kiến trúc và tiêu chuẩn chung, các thư viện sẽ phát triển hệ thống riêng lẻ, khó liên thông và chia sẻ dữ liệu, từ đó làm giảm hiệu quả phục vụ và gây lãng phí nguồn lực đầu tư."
Nhà sáng lập và Chủ tịch ViLIB Nguyễn Anh Dũng cho rằng: "Điểm nghẽn lớn nhất của ngành thư viện hiện nay không phải thiếu tài nguyên, mà là tài nguyên đang bị phân tán và chưa có cơ chế liên thông hiệu quả. Nếu mỗi thư viện tự chuyển đổi số theo cách riêng, rất khó tạo ra sức mạnh hệ thống."
Ông nhấn mạnh: "Trong kỷ nguyên số, thư viện không thể chỉ là nơi lưu trữ tri thức. Thư viện cần trở thành một phần của hạ tầng tri thức quốc gia – nơi tri thức được kết nối, tổ chức và phục vụ cộng đồng trên quy mô lớn hơn. Nếu Việt Nam muốn xây dựng xã hội học tập trong kỷ nguyên số, chúng ta cần nghĩ tới hạ tầng tri thức số dùng chung ở quy mô quốc gia."
Chủ tịch ViLIB Nguyễn Anh Dũng khẳng định: "Mô hình thư viện số dùng chung đang hướng tới khả năng kết nối nhiều thư viện, hỗ trợ khai thác tài nguyên số hợp pháp, mở rộng tiếp cận tri thức và tạo điều kiện để nhà xuất bản, tác giả và chủ sở hữu quyền cùng tham gia vào hệ sinh thái tri thức số."
Từ thực tiễn hoạt động, thạc sĩ Vĩnh Quốc Bảo, Phó giám đốc Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM, đã chia sẻ kinh nghiệm và bài học về mô hình chuyển đổi số cho hệ thống thư viện công cộng TP.HCM. Theo ông, để đảm nhận vai trò trung tâm điều phối số, nhiều điểm nghẽn cần sớm được tháo gỡ. Đó là tình trạng liên thông chưa đồng bộ, hệ thống chưa được thiết kế cho mô hình liên thông đa cơ sở quy mô lớn, thiếu các công cụ hỗ trợ từ xa phục vụ đông đảo người dùng. Bên cạnh đó, kho tài nguyên số hiện vẫn chủ yếu tập trung vào kiến thức phổ quát, chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu về văn hóa, lịch sử cũng như thông tin kinh tế - nghề nghiệp đặc thù của cộng đồng dân cư tại Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu. Ngoài ra, bài toán về mô hình tài chính bền vững cũng là thách thức cần được giải quyết.
Từ những tham luận và trao đổi tại hội thảo, có thể thấy chuyển đổi số thư viện không chỉ là yêu cầu tất yếu mà còn là hành trình đòi hỏi tầm nhìn dài hạn, nguồn lực bền vững và sự phối hợp chặt chẽ giữa thư viện, nhà xuất bản, đơn vị công nghệ cùng cơ quan quản lý. Chỉ khi các mắt xích này được kết nối đồng bộ, ngành thư viện mới có thể tận dụng hiệu quả cơ hội mà kỷ nguyên số mang lại.
Hướng tới xây dựng nền tảng hạ tầng tri thức số có khả năng kết nối
Nhiều ý kiến tại hội thảo xác định, chuyển đổi số thư viện hiện nay không chỉ dừng ở việc số hóa tài liệu hay đưa sách lên môi trường mạng, mà là quá trình tổ chức lại cách thức tri thức được lưu trữ, quản trị, phân phối và tiếp cận trong môi trường số. Vì vậy, hướng tiếp cận được ViLIB đề xuất là nhà xuất bản không chỉ đảm nhiệm chức năng xuất bản và phát hành sách mà còn có thể tham gia tổ chức bản thảo, quản trị bản quyền và cung cấp tài nguyên số hợp pháp cho hệ thống thư viện.
Về phần mình, Thư viện số Việt Nam cũng đang từng bước triển khai mô hình thư viện số dùng chung, hướng tới xây dựng một nền tảng hạ tầng tri thức số có khả năng kết nối đồng bộ với thư viện, nhà xuất bản, cơ sở đào tạo, đơn vị sở hữu tài nguyên và người đọc trên cùng một hệ sinh thái với trang thiết bị hiện đại.
