Trong thời đại số, khi mỗi người dân đều có thể trở thành một “tòa soạn” thông qua mạng xã hội, thông tin được lan truyền nhanh chóng với tốc độ chưa từng có. Tuy nhiên, cùng với những lợi ích của công nghệ là sự bùng phát của tin giả, thông tin sai sự thật và các nội dung xuyên tạc. Không chỉ gây hoang mang dư luận, tin giả còn trở thành một trong những thách thức lớn đối với sự ổn định xã hội và an ninh quốc gia.
Khi sự thật đến sau những tin đồn thất thiệt
Một đoạn video cắt ghép được đăng tải lên mạng xã hội, chỉ sau vài giờ đã có hàng chục nghìn lượt chia sẻ. Những bình luận phẫn nộ, lo lắng nối tiếp nhau. Thế nhưng, vài ngày sau, cơ quan chức năng xác nhận đó chỉ là thông tin bịa đặt hoặc bị bóp méo khỏi bối cảnh ban đầu. Những câu chuyện như vậy không còn hiếm gặp trong đời sống hiện nay. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh và vài thao tác đơn giản, bất kỳ ai cũng có thể đăng tải, chia sẻ hoặc phát tán thông tin đến hàng nghìn, thậm chí hàng triệu người. Trong khi đó, việc kiểm chứng thông tin thường cần nhiều thời gian hơn, khiến sự thật nhiều khi đến sau những tin đồn thất thiệt.
Theo các chuyên gia truyền thông, mạng xã hội đã làm thay đổi căn bản cách thức con người tiếp nhận thông tin. Nếu như trước đây, thông tin chủ yếu được chuyển tải qua các cơ quan báo chí, thì nay, bất kỳ cá nhân nào cũng có thể trở thành người tạo lập nội dung. Báo cáo Digital 2024 cho thấy Việt Nam hiện có hơn 78 triệu người sử dụng Internet và khoảng 72,7 triệu tài khoản mạng xã hội. Điều đó đồng nghĩa với việc phần lớn người dân đang tham gia vào môi trường thông tin số mỗi ngày. Đây là điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế số, xã hội số, nhưng đồng thời cũng tạo ra môi trường để tin giả phát tán nhanh chóng hơn bao giờ hết.
Không chỉ là những lời đồn vô hại
Nhiều người vẫn cho rằng tin giả chỉ là những câu chuyện “thêu dệt cho vui” trên mạng, song thực tế, hậu quả của nó nghiêm trọng hơn rất nhiều. Trong giai đoạn dịch Covid-19 bùng phát, hàng loạt thông tin thất thiệt liên quan đến nguồn gốc virus, thuốc điều trị, vaccine hay các biện pháp phòng dịch đã xuất hiện trên mạng xã hội. Không ít người tin vào những “bài thuốc thần kỳ” trên mạng, từ chối tiêm vaccine hoặc thực hiện các biện pháp phòng bệnh phản khoa học, gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng.
Trong lĩnh vực kinh tế, nhiều tin đồn về ngân hàng, doanh nghiệp hoặc thị trường chứng khoán đã từng khiến nhà đầu tư hoang mang, tác động tiêu cực đến hoạt động sản xuất, kinh doanh. Một thông tin sai lệch xuất hiện đúng thời điểm có thể gây ra những thiệt hại rất lớn về tài chính và uy tín. Đáng lo ngại hơn, tin giả ngày càng được sử dụng như một công cụ để lừa đảo trực tuyến. Các đối tượng xấu giả mạo cơ quan Nhà nước, ngân hàng, doanh nghiệp hoặc người nổi tiếng để phát tán thông tin sai sự thật, từ đó chiếm đoạt tài sản của người dân.
Theo thống kê của Công ty An ninh mạng CyRadar được công bố năm 2024, khoảng 2 triệu người Việt Nam đã trở thành nạn nhân của các hình thức lừa đảo trực tuyến trong năm 2023, với tổng thiệt hại ước tính hơn 21.000 tỷ đồng. Đằng sau những con số đó là những gia đình mất tiền tiết kiệm, những người lao động bị lừa đảo và những hệ lụy kéo dài đối với xã hội.
Kỷ nguyên AI và những thách thức mới
Nếu như trước đây việc tạo ra một nội dung giả mạo đòi hỏi nhiều kỹ năng, kỹ thuật, thì ngày nay, trí tuệ nhân tạo đang khiến công việc đó trở nên dễ dàng hơn rất nhiều. Chỉ trong vài phút, các công cụ AI có thể tạo ra một bài viết, một hình ảnh hoặc một đoạn video có độ giống thực rất cao. Công nghệ Deepfake thậm chí cho phép tái tạo khuôn mặt, giọng nói và cử chỉ của một người gần như giống thật. Điều này khiến việc nhận diện tin giả ngày càng trở nên khó khăn. Người xem không chỉ phải đối mặt với những bài viết sai sự thật mà còn phải cảnh giác với các video, hình ảnh và bản ghi âm giả mạo.
Báo cáo Rủi ro Toàn cầu năm 2024 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) đã xếp thông tin sai lệch và tin giả vào nhóm rủi ro nghiêm trọng nhất đối với thế giới trong ngắn hạn. Theo đánh giá của tổ chức này, sự phát triển của AI tạo sinh đang làm gia tăng nguy cơ thao túng thông tin trên quy mô lớn. Đây không còn là câu chuyện riêng của một quốc gia mà đã trở thành thách thức toàn cầu.
Nguyên nhân khiến tin giả phát triển mạnh
Các chuyên gia cho rằng có nhiều nguyên nhân khiến tin giả phát triển mạnh trong môi trường số. Trước hết là đặc điểm của mạng xã hội. Những nội dung gây sốc, kích thích cảm xúc hoặc tạo tranh cãi thường thu hút lượng tương tác lớn hơn các thông tin thông thường. Chính cơ chế vận hành của thuật toán đã vô tình tạo điều kiện cho tin giả lan rộng. Bên cạnh đó, tâm lý tò mò và thói quen chia sẻ nhanh của người dùng cũng góp phần đẩy nhanh tốc độ phát tán thông tin sai lệch. Nhiều người sẵn sàng chia sẻ một bài viết chỉ sau khi đọc tiêu đề mà không kiểm tra nguồn gốc hoặc độ xác thực của nội dung. Một nguyên nhân khác là kỹ năng số của người dùng còn hạn chế. Trong khi công nghệ tạo tin giả ngày càng tinh vi thì khả năng nhận diện, kiểm chứng thông tin của nhiều người vẫn chưa theo kịp.
“Cuộc chiến” không của riêng ai
Trước thực trạng tin giả ngày càng phức tạp, nhiều giải pháp đã và đang được triển khai. Các cơ quan chức năng tăng cường giám sát, phát hiện và xử lý các trường hợp phát tán thông tin sai sự thật trên không gian mạng. Trung tâm Xử lý tin giả, thông tin xấu độc Việt Nam thường xuyên công bố các trường hợp tin giả để cảnh báo người dân. Các cơ quan báo chí cũng đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin chính xác, kịp thời và phản bác các thông tin sai sự thật, các luận điệu sai trái. Trong bối cảnh “nhiễu loạn thông tin”, báo chí chính thống tiếp tục là điểm tựa đáng tin cậy của công chúng.
Tuy nhiên, cuộc chiến chống tin giả sẽ không thể thành công nếu thiếu vai trò của mỗi người dân. Mỗi cú nhấp chuột, mỗi lượt chia sẻ đều có thể góp phần lan tỏa sự thật hoặc tiếp tay cho thông tin sai lệch. Vì vậy, khi tiếp nhận một thông tin nào đó trên mạng xã hội, người dùng cần tự đặt ra những câu hỏi cơ bản: Nguồn tin đến từ đâu? Thông tin đã được cơ quan chức năng hoặc cơ quan báo chí chính thống xác nhận hay chưa? Có dấu hiệu cắt ghép, xuyên tạc hay kích động cảm xúc quá mức hay không? Trong thời đại số, khả năng kiểm chứng thông tin đã trở thành một kỹ năng công dân quan trọng không kém khả năng đọc, viết hay sử dụng công nghệ.
Tin giả được ví như một loại “virus” trên không gian mạng. Nếu không được kiểm soát, nó có thể lây lan nhanh chóng, gây tổn hại đến nhận thức xã hội, làm suy giảm niềm tin của công chúng và ảnh hưởng đến sự ổn định của đất nước. Xây dựng một môi trường thông tin lành mạnh không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý hay các nền tảng công nghệ mà còn là nhiệm vụ của toàn xã hội. Khi mỗi người dùng Internet trở thành một “người gác cổng thông tin” có trách nhiệm, biết kiểm chứng trước khi chia sẻ, biết nói không với những nội dung chưa được xác thực, đó cũng là lúc chúng ta tạo nên lá chắn hiệu quả nhất để ngăn chặn sự lây lan của tin giả trong kỷ nguyên số.
